Ekim Ayında
Gökyüzü

2020

Ekim Ayında Gökyüzü

2020

Geçtiğimiz aylarda bu köşede önce takımyıldızları, sonra gezegenleri tanımaya başladık. Hatta derin gökyüzüne, bulutsulara, yıldız kümelerine ve gökadalara bile uzandık. Bu ay o kadar derinlere inmeyeceğiz. Gözlerimizi yakın çevremizdeki uzaya çevireceğiz. Bakacağımız nesneyi görmek için bir dürbün gerekecek. Çünkü bu ay sizlerle Güneş Sistemi’mizin en uzak üyelerinden birine, Uranüs’e yolculuk yapacağız.

Ekim Ayında Gökyüzü

Uranüs’ü Keşfedelim

Güneş Sistemi’nin en dıştaki iki gezegeninden biri Uranüs’tür. Güneş’e uzaklık sıralamasında yedinci, hacim sıralamasında üçüncü, kütle sıralamasındaysa dördüncü olan bu buz devi, adını Yunan mitolojisindeki gökyüzü tanrısı Uranos’tan alır. Mavi-yeşil renkli gezegenin beşi büyük (Umbriel, Oberon, Titania, Miranda, Ariel) toplam 27 bilinen uydusu ve ince bir halka sistemi vardır. Gelgelelim gökyüzünde Uranüs’ü bulmak çok zordur. Çünkü pek parlak değildir. Onu görmek için havanın açık olduğu bir gece hiç ışık kirliliğinin olmadığı bir yere gitmeli ve nereye bakacağınızı çok iyi bilmelisiniz.

Ekim Ayında Gökyüzü

Hubble Uzay Teleskopu’nun gözünden Uranüs, uyduları, halkaları ve atmosferindeki bulutlar.

(Kaynak: nasa.gov)

Uranüs’ün bilinen 27 uydusu vardır.

Uranüs’ün bilinen
27 uydusu vardır.

Ekim Ayında Gökyüzü
  • Cordelia
  • Ophelia
  • Bianca
  • Cressida
  • Desdemona
  • Juliet
  • Portia
  • Rosalind
  • Cupid
  • Belinda
  • Perdita
  • Puck
  • Mab
  • Miranda
  • Ariel
  • Umbriel
  • Titania
  • Oberon
  • Francisco
  • Caliban
  • Stephano
  • Trinculo
  • Sycorax
  • Margaret
  • Prospero
  • Setebos
  • Ferdinand

Uranüs’ün beş büyük uydusu vardır.

Uranüs’ün beş büyük
uydusu vardır.

Miranda

Ariel

Umbriel

Titania

Oberon

İşte tam da bu yüzden, Merkür, Venüs, Mars, Jüpiter ve Satürn öteden beri bilinen gezegenlerken Uranüs çok sonra keşfedilmiş. İngiliz gökbilimci -aynı zamanda müzisyen ve besteci- William Herschel 1781’de sönük yıldızlar üzerinde çalışırken Uranüs’ü rastlantı eseri bulmuş. İlk başta teleskopta gördüğü bu noktanın sönük bir yıldız ya da kuyrukluyıldız olabileceğini düşünmüş. Sonra onun hareket ettiği için yıldız olamayacağını ve bir kuyrukluyıldız olamayacak kadar da yavaş hareket ettiğini fark etmiş. Ama o bunun yeni bir gezegen olduğunu anlayıncaya kadar bir başka gökbilimci, Johann Elert Bode de durumun farkına varmış ve çoktan ona Uranüs adını vermiş bile.

Uranüs birçok açıdan tuhaf bir gezegendir. Örneğin dönme ekseni o kadar eğiktir ki (97,77°) yörüngesinde adeta bir tekerlek gibi yuvarlanarak döner! Çevresindeki halkalar da bu nedenle yatay değil, düşey görünür. Üstelik Dünya gibi batıdan doğuya doğru değil doğudan batıya doğru döner, hem de sadece 17 saat 14 dakikada… Uranüs’te günler kısa sürer ama yıllar bir hayli uzundur. Bir Uranüs yılı, yani gezegenin Güneş çevresinde bir tur atması, tam 84 yıl alır.

Uranüs ve en dış gezegen Neptün birer buz devidir. Yani küçük, karasal çekirdeklerinin dışında buzla kaplı bir manto ve onu çevreleyen bir gaz tabakası vardır. Uranüs’ün atmosferinde hidrojen, helyum ve metan bulunur; bu nedenle mavi-yeşil renkte görünür. Ama asıl ilginci, atmosferdeki metan uygun sıcaklık ve basınç koşullarında çok küçük ölçekli elmas molekülleri oluşturur ve gezegende zaman zaman elmas yağmurları yaşanır! Bu kadar tuhaflık yettiyse, gelin şimdi Uranüs’ü nasıl gözleyeceğimize bakalım.

Uranüs ve en dış gezegen Neptün birer buz devidir. Yani küçük, karasal çekirdeklerinin dışında buzla kaplı bir manto ve onu çevreleyen bir gaz tabakası vardır. Uranüs’ün atmosferinde hidrojen, helyum ve metan bulunur; bu nedenle mavi-yeşil renkte görünür. Ama asıl ilginci, atmosferdeki metan uygun sıcaklık ve basınç koşullarında çok küçük ölçekli elmas molekülleri oluşturur ve gezegende zaman zaman elmas yağmurları yaşanır! Bu kadar tuhaflık yettiyse, gelin şimdi Uranüs’ü nasıl gözleyeceğimize bakalım.

Uranüs Gözlemi

keck'in-cektigi-uranus-1170
Uranüs'ün iki yarım küresinin Keck Teleskobu’yla elde edilen kızılötesi görüntüsü.
(Kaynak: nasa.gov)
voyager'in-cektigi-uranus-1170
Voyager 2’nin gözünden Uranüs.
keck'in-cektigi-uranus-1170
Uranüs'ün iki yarım küresinin Keck Teleskobu’yla elde edilen kızılötesi görüntüsü.
(Kaynak: nasa.gov)
voyager'in-cektigi-uranus-1170
Voyager 2’nin gözünden Uranüs.

En başta söylediğimiz gibi, Uranüs’ü bulmak, hele çıplak gözle görmek oldukça zordur. Dünyamıza o kadar uzaktır ki dürbünle baktığınızda bile yıldız gibi noktasal bir ışık kaynağı görürsünüz. Onun ayrıntılı görüntülerini bize ilk olarak Voyager 2 uzay aracı 1986’da ulaştırmıştır; sonra da Hubble Uzay Teleskopu Uranüs’ün daha canlı fotoğraflarını çekmiştir. Ancak yine de çıplak gözle ya da dürbünle Uranüs’ü görmek gökyüzüseverler için ilgi çekici bir gözlem konusudur!

Ekim ayının sonunda karşı konuma gelen, yani Dünya’ya göre Güneş’in tam tersi doğrultuya geçen Uranüs, ay boyunca ve Kasım’da gözlem için en iyi konumda olacak. Günbatımıyla birlikte doğan gezegen gündoğumuna kadar gökyüzünde tutulum (gezegenlerin, Güneş’in ve Ay’ın dolaştığı hayali çizgi) üzerinde doğudan batıya doğru ilerleyecek, yani onu görmek için tüm gece sizin! Peki, nerede olacak? Ekim ayı boyunca Koç takımyıldızında yavaşça yer değiştirmeyi sürdürecek. Uranüs’ü bulmak için aşağıdaki yıldız haritalarını kullanabilirsiniz.

Size önerimiz öncelikle zifiri karanlık bir gözlem noktası ve Ay’ın olmadığı bir gece seçmenizdir. Uranüs karşı konuma 31 Ekim’de geliyor ama aynı gece dolunay da olduğu için gözleminizi önceki gecelerden birinde Ay battıktan sonra yapmanızı öneririz. İlk önce aşağıdaki haritaları kullanarak çıplak gözle Uranüs’ü bulmaya çalışın. Ama göremezseniz de dert etmeyin; çünkü dürbünsüz çok zordur! Eğer yakınındaki gökcisimlerini kullanarak yerini tespit edebilirseniz, artık onu daha kolay bulursunuz. Eğer büyütme gücü 200 olan küçük bir teleskopunuz varsa Uranüs’ü mavi-yeşil minik bir disk olarak görebilirsiniz.

1920-uranus1
Ekim ayı ortasında, 21:00 sularında doğuya doğru baktığınızda gökyüzü böyle görünür. Bu yıldız haritalarına bakarak Uranüs’ü bulabilirsiniz.
1920-uranus2
1920-uranus3
1920-uranus4
1920-uranus5
Bu karedeki görüntüyü elde edebilmek için çok güçlü bir teleskopunuzun olması gerekir.

Ekim ayı ortasında, 21:00 sularında doğuya doğru baktığınızda gökyüzü böyle görünür. Bu yıldız haritalarına bakarak Uranüs’ü bulabilirsiniz. Son karedeki görüntüyü elde edebilmek için çok güçlü bir teleskopunuzun olması gerekir.

1920-uranus1
1920-uranus2
1920-uranus3
1920-uranus4
1920-uranus5

Ekim ayında gökyüzünde neler var?

Ayın başında, 2-3 Ekim gecesi Ay ve Mars birbirine çok yakın olacak. Hatta ilerleyen saatlerde Ay Mars’ı örtecek, ama bu olay Türkiye’den gözlenemeyecek.

Ay-Mars 1 (2 Ekim)

Ay-Mars 2 (3 EKim)

Ay-Mars 3 (29 Ekim)

Sırasıyla 2 Ekim akşamı 22:00 sularında, 3 Ekim sabahı 04:00 sularında ve 29 Ekim akşamı 20:00 sularında Ay ve Mars, Balık Takımyıldızı’nda yan yana.

Yine de geçen Eylül ayının başında, yani doğal uydumuzun Dünya çevresindeki bir önceki turu sırasında benzer bir örtülme yaşandığını ve bunun Türkiye’den de gözlendiğini anımsatalım. 14 Ekim’de karşı konuma gelecek olan Mars 29 Ekim akşamı yine Ay ile yan yana olacak.

Geçtiğimiz 6 Eylül sabahı Ay Mars’ı örtmek üzereyken.

Fotoğraf: Tunç Tezel

Bir başka yakınlaşmayı 14 Ekim sabahı görmeniz olası. Ay ile Venüs’ün dansını izlemek için sabah erken kalkmanız gerekiyor. Biliyorsunuz Venüs bir süredir sabahları görünüyor ve yıl sonuna kadar da böyle kalacak.

Ekim ayının önemli gökyüzü olayları ve Ay'ın Evreleri

Ay, 2 Ekim’de dolunay; 10 Ekim’de son dördün; 16 Ekim’de yeniay; 23 Ekim’de de ilk dördün evresinde olacak. Uydumuz 31 Ekim’de yeniden dolunay evresinde olacak. Aynı takvim ayı içinde ikinci kez gözlenen dolunaya Mavi Ay dendiğini anımsatalım. Ama Ay tabii ki mavi görünmeyecek!

Takvim üzerindeki resimlere tıklayarak resimleri büyük şekilde görebilirsiniz.

Pazartesi

Salı

Çarşamba

Perşembe

Cuma

Cumartesi

Pazar

1

2

2-ekim-22.00
Ay dolunay evresinde.

3

3-ekim-04.00

Ay-Mars yakınlaşması ve Ay’ın Mars’ı örtmesi.

4

5

6

7

8

9

10

11

12

13

14

14-ekim-06.00

Ay-Venüs yakınlaşması, Mars karşı konumda.

15

16

16-ekim-yeniay

Ay yeniay evresinde.

17

18

19

20

21

21-ekim-orionid-marked

Orionid (Avcı) göktaşı yağmuru.

22

22-ekim-21.00

Ay-Jüpiter yakınlaşması.

23

23-ekim-21.00

Ay-Satürn yakınlaşması.

24

25

26

27

28

29

29-ekim-20.00

Ay-Mars yakınlaşması

30

31

31-ekim-21.00

Ay dolunay evresinde, Uranüs karşı konumda.

Not: Bu sayfadaki yıldız haritaları, sizin de bilgisayarınıza ücretsiz olarak indirebileceğiniz Stellarium yazılımıyla oluşturulmuştur. 

Ekim ayının önemli gökyüzü olayları ve Ay'ın Evreleri

Ay, 2 Ekim’de dolunay; 10 Ekim’de son dördün; 16 Ekim’de yeniay; 23 Ekim’de de ilk dördün evresinde olacak. Uydumuz 31 Ekim’de yeniden dolunay evresinde olacak. Aynı takvim ayı içinde ikinci kez gözlenen dolunaya Mavi Ay dendiğini anımsatalım. Ama Ay tabii ki mavi görünmeyecek!

1 Ekim Perşembe

2 Ekim Cuma

Ay dolunay evresinde.
2-ekim-22.00

3 Ekim Cumartesi

Ay-Mars yakınlaşması ve Ay’ın Mars’ı örtmesi.

3-ekim-04.00

4 Ekim Pazar

5 Ekim Pazartesi

6 Ekim Salı

7 Ekim Çarşamba

8 Ekim Perşembe

9 Ekim Cuma

10 Ekim Cumartesi

11 Ekim Pazar

12 Ekim Pazartesi

13 Ekim Salı

14 Ekim Çarşamba

Ay-Venüs yakınlaşması, Mars karşı konumda.

14-ekim-06.00

15 Ekim Perşembe

16 Ekim Cuma

Ay yeniay evresinde.

17 Ekim Cumartesi