Siz hiç senfoni orkestrası konserine gittiniz mi? Gittiyseniz ne kadar çok sanatçı ve enstrümanın sahneye çıktığını görüp şaşırmış olmalısınız. Peki, hiç merak ettiniz mi? Senfoni orkestralarında hangi enstrümanlardan kaç tane ve neden bu kadar var? Neden belli bir düzene göre sıralanırlar? Peki, bu kadar çok sayıda enstrüman ve müzisyen nasıl uyum içinde aynı müziği çalabiliyor? İşte yanıtları…

Geçmişten günümüze orkestra

Her enstrümandan birden çok sayıda bulunan üflemeli, telli, yaylı ve vurmalı enstrüman gruplarından oluşan büyük orkestralara, senfoni orkestrası denir. Bunlar uzun ve çeşitli bölümleri olan klasik müzik parçalarını çalmak için düzenlenir. Günümüzde senfoni orkestrası denince; bir şefin yönettiği, yüze yakın enstrümanın ve sanatçının yer aldığı bir müzik topluluğu akla gelir. Ama orkestraların içerdiği enstrüman tipleri ve sayıları tarih boyunca değişmiştir. Örneğin, barok dönemde (yaklaşık 1600-1750) orkestralar daha küçüktü. Sonradan yeni enstrümanlar eklenerek büyüdü.

eski oda orkestrasi wiki Elementor #72361
18. yüzyıldan bir oda orkestrası çizimi. Görsel kaynağı: Wikipedia

Sayılarla senfoni orkestrası

Genel olarak baktığımızda bir orkestra dört ana enstrüman grubu ile arp ve piyanodan oluşur: Tahta üflemeli çalgılar, bakır üflemeli çalgılar, vurmalılar ve yaylılar. Orkestradaki enstrümanların ne zaman, hangi sesi çalacağını gösteren notaların yazıldığı “partisyon”larda da sıralama bu şekildedir. Orkestrayı oluşturan bu enstrümanların sesleri, farklı aralıkları doldurur.

Aşağıdaki görselde bunu, piyano tuşlarının soldan sağa doğru incelen sesine hangi enstrümanın sesinin denk geldiğini kolayca görebilirsiniz.

tiz bas skalasi Elementor #72361
tiz bas skalasi mobil Elementor #72361

Hangi enstrümandan kaç tane var? Neden bu kadar var?

Baştan şunu söyleyelim: Buradaki enstrümanların sayıları orkestranın tipine ve büyüklüğüne göre değişebilir. Ama en yaygın karşımıza çıkan sayılar bunlardır.

Yaylı Enstrümanlar

birinci kemanlar Elementor #72361

1. Kemanlar: 16 tane

Yaylı enstrümanların en ince sesini verirler ve genellikle yaylı enstrümanlar içinde en melodik enstrüman grubudur.

ikinci kemanlar Elementor #72361

2. Kemanlar: 14 tane

İkinci kemanlar birinci kemanların kardeşi gibidir, onun melodilerine destek verir, ikinci kemanlar olmasa birinci kemanlar çok yalnız tınlar ve dolgun bir ses çıkmaz.

viyola Elementor #72361

Viyola: 10 tane

Kemandan daha kalın, viyolonselden daha ince tonda bir sesi vardır. Orkestranın çok sesli armonisi içinde ihtiyaç duyulan ara sesleri verir: Kendine özgü dolgun, koyu rengiyle harika ezgiler de çalar.

cello Elementor #72361

Viyolonsel: 8 tane

kontrbas Elementor #72361

Kontrbas: 4 tane

Viyolonsel ve kontrbas da kardeş gibidirler; birbirlerini hep desteklerler. Müziğin en kalın ezgilerini onlar çalar ve bütün yaylı enstrümanlara onların sesi derinlik verir.

Tahta üflemeli enstrümanlar

Tahta üflemeli enstrümanlar genelde ikişer tane olur. Ama üçlü orkestra denen orkestralarda pikolo, korangle, basklarnet ve kontrfagot da onlara eklenir. Bunlar sırasıyla flüt, obua, klarnet ve fagotun benzeri, onlara göre daha ince ya da kalın sesli enstrümanlardır.

flut Elementor #72361

Flüt: 2 tane

obua Elementor #72361

Obua: 2 tane

klarnet Elementor #72361

Klarnet: 2 tane

fagot Elementor #72361

Fagot: 2 tane

Arp

Arp, orkestranın solo enstrümanlarındandır ve onun tınısı hemen fark edilir. Tellerinden çıkan ses bizi farklı duygulara ve düşüncelere yöneltir.

arp Elementor #72361

1 ya da 2 tane

Bakır üflemeli enstrümanlar

Bakır üflemeli enstrümanların senfoni orkestrasındaki sayısı çok değişkendir. Bazen iki korno ve iki trombon olabilir; bazen de dört trompet az bile kalabilir.
korno Elementor #72361

Korno: 4 tane

trompet Elementor #72361

Trompet: 4 tane

Bakır enstrümanların en tiz seslisidir.

trombon Elementor #72361

Trombon: 4 tane

tuba Elementor #72361

Tuba: 1 tane

Vurmalılar

Vurmalılar söz konusu olunca net bir sayı vermek zordur. Her senfoni orkestrasında bu enstrümanlar olmayabilir ya da olanlara farklı enstrümanlar eklenebilir.
timpani Elementor #72361

Timpani: 4 tane

ucgen zil Elementor #72361

Üçgen: 1 tane

davul Elementor #72361

Davul: 1 tane

zil Elementor #72361

Zil: 1 tane

vibrafon Elementor #72361

Vibrafon: 1 tane

ksilofon Elementor #72361

Ksilofon: 1 tane

Nasıl sıralanırlar?

Önce şunu söyleyelim: Bir senfoni orkestrasındaki enstrümanların yerleşim düzeni hep aynı değildir! Döneme ve besteciye göre değişir. Aslında yüzyıllar içinde epey değişmiştir. Hatta kimi orkestra şefleri onları farklı yerlere koyarak birtakım “deneyler” bile yapmıştır. Yine de günümüzde değişik ülkelerde ve farklı büyüklükte orkestralarda bile az çok yerleşmiş bir oturma düzeni vardır.

Orkestra şefinin solunda birinci ve ikinci kemanlar, sağında da viyolalar, viyolonseller ve kontrbaslar yer alır. Yaylı enstrümanların hemen arkasında ve ortada soldan sağa pikolo, flüt, obua olur. Onların arkasında klarnet ve fagot gibi tiz (ince) sesli tahta üflemeli enstrümanlar vardır. Onların gerisinde, sağ ve sol arka sıralarda da trompet, trombon, korno ve tuba gibi pes (kalın) sesli bakır üflemeli enstrümanlar yer alır. Ritmi belirleyen vurmalı enstrümanlarsa orkestranın en arkasında sıralanır. Ortada timpani, sağ ve solda öteki vurmalılar olur. Arp genelde kemanların arkasında, vurmalı enstrümanların yakınında yer alır.

senfoni plan Elementor #72361
senfoni plan mobil Elementor #72361
Bu kadar kalabalık müzisyen topluluğunun uyum içinde çalabilmesi için müzisyenlerin tam karşısında yer alan bir orkestra şefi olur. Orkestra şefi elinde baget denen minik bir sopayla onlar için zamanın nabzını tutar ve bazı müzikal ifadeleri işaret eder.
maestro Elementor #72361

Neden böyle bir oturma düzeni?

Yaylılar homojen bir tınıları olması ve birbirleriyle kaynaşıp tek bir enstrüman gibi tınlamaları için yan yana ve önde olurlar. Üflemeli enstrümanlar daha parlak ve zaman zaman solist sesleri olduğu için arkada ama daha yüksekte olurlar. Orkestranın en çok ses çıkaran enstrümanları olan vurmalılar arkada ve daha yüksektedir. Timpani genellikle orkestra şefi gibi en temel ritimleri verdiği için arkada, şefin tam karşısında, sanki ikinci şefmiş gibi ortada ya da sağda durur.

Bu kadar çok enstrüman ve müzisyen, nasıl uyum içinde çalar?

Müzisyenler önlerinde duran nota sehpalarındaki partisyonlarda kendileri için yazılan partileri çaldıklarında, her biri başka bir ses çalsa da farklı melodilerin bileşiminden harika bir müzik tınlar. Bu müziği de besteci önce aklında hayal eder, sonra aklındaki melodileri müzisyenlerin çalabilmesi için kâğıda notaları aktarır. Aynı roman, şiir yazan yazar ve ozanlar gibi… Eğer harfler olmasaydı yazarın aklında yarattığı öyküleri, olayları okuyamazdık. Notalar olmasaydı, bestecinin aklındaki müziği çalamazdık ve dinleyemezdik.

Bu yazı hazırlanırken önemli katkılar sunan arp sanatçısı ve Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesi İstanbul Devlet Konservatuarı öğretim görevlisi İpek Mine Sonakın’a çok teşekkür ederiz.