Ocak Ayında
Gökyüzü

2021

Ocak Ayında Gökyüzü

2021

Mutlu yıllar gökbilim tutkunları! Yeni yılın hepinize önce sağlık, sonra da bol gözlemli geceler getirmesini dileriz! Takvimler artık 2021’i gösteriyor ve okuyor olduğunuz “Gökyüzünde Bu Ay” köşesi iki yaşında! Sizlere iki yıl boyunca bu sayfalarda bazı temel gökbilim kavramlarını, takımyıldızları, derin uzay nesnelerini ve Güneş Sistemimizin üyelerini tanıttık. Bu yıl artık daha çok şey öğrenmeye hazırız. Gökyüzü haritalarıyla başlamaya ne dersiniz? Her zamanki gibi ayın önemli gök olaylarına da yer vereceğiz tabii. Haydi, o zaman başlayalım!

Gökyüzü Haritaları

Gökyüzü Haritaları

Aradığınız bir yeri bulmak ve oraya nasıl ulaşacağınızı anlamak için ne yaparsınız? Yolu bilen birine danışmadığınızı varsayalım. Harita kullanırsınız, öyle değil mi? İşte, gökyüzünde de aradığımız bir gökcisminin nerede olduğunu bulmak ya da gökyüzünde gördüğümüz bir takımyıldızının, gezegenin ya da derin uzay nesnesinin hangisi olduğunu anlamak için harita kullanırız, gökyüzü haritası… Ancak gökyüzü haritaları bildiğiniz haritalardan biraz daha farklıdır.

Aslında şimdiye kadar sizlere sık sık çeşitli gökyüzü haritaları gösterdik. Takımyıldızların ve gezegenlerin hangi gün ve saatte hangi konumda olacaklarını bunlar üzerinden gördünüz. Hatta geçen Şubat ve Mart aylarında bu haritaların üzerindeki “gökyüzü koordinatları” denen çizgilere değinmiştik. İsteyenler bu yazılara yeniden göz atıp kullanılan iki farklı koordinat sistemini anımsayabilir. Ancak gökyüzü haritalarıyla ilgili sizlerle henüz paylaşmadığımız kimi önemli ayrıtılar da var!

Ocak Ayında Gökyüzü
(Kaynak: wikipedia)
Bayer’in Uranometria adlı gök atlasından
Orion Takımyıldızı ayrıntısı.
Ocak Ayında Gökyüzü

Gökyüzü haritaları çok eski zamanlardan, hatta tarih öncesinden beri kullanılır. Yani insanlar daha yazıyı keşfetmemişken yönlerini bulmak için yıldızlara bakmış ve bunları çeşitli yöntemlerle haritalara dökerek kendilerine kalıcı kılavuzlar hazırlamışlar. Gökbilimin büyük ilerleme gösterdiği 17. yüzyılda daha ayrıntılı haritalar yapılmış, Johann Bayer’in 1603’te bitirdiği Uranometria da tüm gökyüzünü kapsayan ilk gök atlası olmuş. Bunu sonraki yıllarda güney yarıküredeki takımyıldızları daha gerçekçi olarak gösteren haritalar izlemiş.

Şimdi gelelim günümüzde kullandığımız basılı ya da dijital gökyüzü haritalarının püf noktalarına… Öncelikle tüm gökyüzünü gösteren aşağıdaki gibi bir haritayı kullanırken onları gökyüzüne doğru kaldırmalısınız. Haritanın kenarında yazan yönler de gerçek yönlerle çakışmalı. İşte, bunu yaptıysanız, artık tüm gökyüzünüze hakimsiniz demektir. Haritanın tam ortasındaki nokta, başucu noktanızdır; yani tam tepe noktası. Eğer elinizde gökyüzünün belli bir bölgesini gösteren bir harita varsa, bu kez haritanın kenarında yazan yönü baktığınız yönle çakıştırmalısınız.

tum-gokyuzu-01_2
Tüm Gökyüzü - 1
tum-gokyuzu-02_2
Tüm Gökyüzü - 2
Tüm Gökyüzü -1
Tüm Gökyüzü -2
15 Ocak’ta 20:30 dolaylarında İstanbul’dan görünen, bütün gökyüzü gösteren haritalar. Aynı haritaları 1 Ocak’ta 21:30 ve 31 Ocak’ta 19:30 dolaylarında da kullanabilirsiniz.

İşte size ilginç ve önemli bir ayrıntı: Aynı gökyüzü haritası size 15 gün sonraki gökyüzünün bir saat önceki durumunu ya da 15 gün önceki gökyüzünün bir saat sonraki durumunu da gösterir. Biraz karışık mı? Belki bunun nedenini öğrenmek anlamanızı kolaylaştırır: Yerküremizin Güneş çevresinde bir yıl boyunca dönüşü nedeniyle, gökyüzündeki yıldızları her gece yavaş yavaş doğudan batıya doğru ilerliyor gibi algılarız. Bir gece önce belli bir noktada gördüğümüz yıldızların bir gece sonra aynı noktaya dört dakika önce geldiğini görürüz. Dolayısıyla 15 gün sonra da 15 x 4 = 60 dakika önceki konumda olurlar.

Gökyüzü haritalarıyla ilgili bir başka önemli ayrıntı da şudur: Yıldızlar parlaklıklarına göre farklı büyüklüklerde gösterilir. Önümüzdeki ay ele alacağımız parlaklık ya da kadir sistemi ile yıldızlar, görünür parlaklıklarına göre sınıflandırılır. Gökyüzü haritalarında daha parlak yıldızlar daha büyük, sönük olanlarsa daha küçük gösterilir. Tabii yeterince karanlık bir yerden gözlem yapmıyorsanız haritada gösterilen sönük yıldızları zaten göremezsiniz.

Gökyüzünün yalnızca belli bir bölümünü gösteren bu haritada Arabacı ve Boğa takımyıldızındaki farklı parlaklıkta olan yıldızların farklı büyüklüklerle gösterildiğini görebilirsiniz.

Son olarak şu notu da düşelim: Artık basılı gökyüzü haritaları yerine daha çok dijital olanlar tercih ediliyor. Siz de telefonunuza ya da tabletinize bedelsiz olarak indirebileceğiniz Planets, Sky Chart, Night Sky gibi uygulamaları kullanarak gökyüzünde yönünüzü kolayca bulabilir, hatta mobil aygıtınızı çevirdiğiniz yönde hangi takımyıldız olduğunu şıp diye bulabilirsiniz. Bilgisayarınızda kullanabileceğiniz gökyüzü haritaları için önerimiz de bu sayfadaki haritaları hazırlarken kullandığımız Stellarium programıdır.

Ocak ayında gökyüzünde neler var?​

2021’in ilk ayında gökyüzünde bizi yine güzel manzaralar bekliyor.
Tabii hava açık olursa! Gelin bunlara bir göz atalım.

Jüpiter-Satürn
(01 Ocak)

Çoban (Quadrantid) Göktaşı Yağmuru
(03 Ocak)

Ay-Venüs
(11 Ocak)

1 Ocak ve hemen sonrasındaki birkaç akşam, günbatımından hemen sonra güneybatıda Jüpiter ve Satürn birbirine hâlâ çok yakın konumda görünmeyi sürdürecek. Biliyorsunuz, geçen ayın 21’inde bu ikili muhteşem bir yakınlaşma sergilemişti. Ancak Ocak ayının ilerleyen günlerinde artık gözden kaybolacaklar ve ay sonuna doğru Güneş’in öte yanına geçip bundan sonra sabahları görünmeye başlayacaklar.

3 Ocak’ta Çoban (Quadrantid) göktaşı yağmuru zirveye ulaşıyor. Hem önceki hem de sonraki günlerde de günbatımından sonra göktaşlarını görebilirsiniz. Ama asıl o akşam 19:00 dolaylarında saatte 100’den çok göktaşı sayma şansınız var; tabii ideal koşullarda! Aşağıdaki haritada gösterildiği gibi göktaşları kuzey ufkundan geliyormuş gibi görünecektir.

Ocak ayının önemli gökyüzü olayları ve Ay'ın Evreleri

Ay, 6 Ocak’ta son dördün; 13 Ocak’ta yeniay; 21 Ocak’ta ilk dördün; 28 Ocak’ta da dolunay evresinde olacak.

Takvim üzerindeki resimlere tıklayarak resimleri büyük şekilde görebilirsiniz.

Pazartesi

Salı

Çarşamba

Perşembe

Cuma

Cumartesi

Pazar

1

22-ekim-21.00
Jüpiter-Satürn

2

3

16-ekim-yeniay
Çoban (Quadrantid) Göktaşı Yağmuru

4

5

6

23-ekim-21.00

Ay son dördün evresinde

7

8

9

10

11

14-ekim-06.00
Ay-Venüs

12

13

31-ekim-21.00
Ay yeniay evresinde

14

15

16

17

18

19

20

29-ekim-20.00

Ay-Mars yakınlaşması

21

31-ekim-21.00
Ay ilk dördün evresinde. Ay-Mars-Uranüs yakınlaşması

22

23

24

25

26

27

31-ekim-21.00

Merkür akşam gökyüzünde en yüksek noktada

28

31-ekim-21.00

Ay dolunay evresinde

29

30

31

Not: Bu sayfadaki yıldız haritaları, sizin de bilgisayarınıza ücretsiz olarak indirebileceğiniz Stellarium yazılımıyla oluşturulmuştur. 

Ocak ayının önemli gökyüzü olayları ve Ay'ın Evreleri

Ay, 6 Ocak’ta son dördün; 13 Ocak’ta yeniay; 21 Ocak’ta ilk dördün; 28 Ocak’ta da dolunay evresinde olacak.

1 Ocak Cuma

Jüpiter-Satürn.

1 Ocak ve hemen sonrasındaki birkaç akşam, günbatımından hemen sonra güneybatıda Jüpiter ve Satürn birbirine hâlâ çok yakın konumda görünmeyi sürdürecek.

01-ocak-takvim

2 Ocak Cumartesi

3 Ocak Pazar

Çoban (Quadrantid) Göktaşı Yağmuru.

3 Ocak’ta Çoban (Quadrantid) göktaşı yağmuru zirveye ulaşıyor. Hem önceki hem de sonraki günlerde de günbatımından sonra göktaşlarını görebilirsiniz.

03-ocak-takvim

4 Ocak Pazartesi

5 Ocak Salı

6 Ocak Çarşamba

Ay son dördün evresinde.
06-ocak-takvim

7 Ocak Perşembe

8 Ocak Cuma

9 Ocak Cumartesi

10 Ocak Pazar

11 Ocak Pazartesi

Ay-Venüs yakınlaşması.

11 Ocak sabahı bir Ay-Venüs yakınlaşması var. Ancak her ikisi de gün doğumundan önce doğu ufkuna çok yakın görünecekleri için onları yakalama şansınız düşük olabilir. Venüs ayın sonunda doğru giderek alçalacak ve onu görmek daha da zorlaşacak.

11-ocak-takvim

12 Ocak Salı

13 Ocak Çarşamba

Ay yeniay evresinde.

13-01-takvim

14 Ocak Perşembe

15 Ocak Cuma

16 Ocak Cumartesi

17 Ocak Pazar

18 Ocak Pazartesi

19 Ocak Salı

20 Ocak Çarşamba

Ay-Mars yakınlaşması.

20 ve 21 Ocak akşamları Ay ile Mars’ın yakınlaşmasına tanık olacağız. Hatta bu ikiliye eşlik eden Uranüs de var. Ancak onu çıplak gözle görmek çok zor. Bir dürbüne ya da teleskopa gereksinim duyacaksınız.

20-ocak-takvim

21 Ocak Perşembe

Ay ilk dördün evresinde.
Ay-Mars-Uranüs yakınlaşması.

21-ocak-takvim

22 Ocak Cuma

23 Ocak Cumartesi

24 Ocak Pazar

25 Ocak Pazartesi