Eylülde Neler Oldu Neler?

Yılın dokuzuncu ve sonbaharın da ilk ayı olan eylüle geldik. Eylül okulların açıldığı ay. Ayrıca gündüz ile gecenin eşit uzunlukta olduğu sonbahar ılımı (ekinoksu) da bu ay yaşanıyor. Bunları zaten biliyorsunuz; peki, geçmişte eylül ayında hangi ilginç gelişmelerin yaşandığını öğrenmek ister misiniz?

Takvim üzerindeki resimlere tıklayarak içeriklerini görebilirsiniz.

1 Eylül 1972’de ABD’li Bobby Fischer Dünya Satranç Şampiyonu oldu.

Görsel kaynak: wikipedia.org

Amerikalı Büyük Usta Bobby Fischer ile Rus Büyük Usta Boris Spassky arasında “Asrın Maçı” olarak adlandırılan Dünya Satranç Şampiyonluğu maçı 11 Temmuz 1972’de başladı. İlk oyunu Spassky aldı. Çekişmeli maç eylüle kadar sürdü. 1 Eylül’deki son oyunu kazanan Fischer, 12½ - 8½’luk skorla yeni dünya şampiyonu oldu.

1 Eylül 1972​

2 Eylül 1970’te Ay’a gönderilecek son iki Apollo görevi iptal edildi.

Görsel kaynak: NASA

1961’de başlayan Apollo Projesi ABD’nin üçüncü insanlı uzay projesiydi ve amacı Ay’a insan götürüp geri getirmekti. Apollo 11 ile ilk insan Ay’a ayak bastıktan sonra beş başarılı görevle toplam 12 insan Ay’ın yüzeyine indi. Projenin ileriki aşamalarında devreye girecek Apollo 18 ve Apollo 19 görevleri bütçe kesintileri nedeniyle 2 Eylül 1970’te iptal edildi.

2 Eylül 1970​

3 Eylül 1976’da Viking 2 yüzey aracı Mars’a indi.

Görsel kaynak: NASA

Mars yörüngesinde dönecek bir uydu ve bir de yüzey aracından oluşan Viking 2 uzay aracı Eylül 1975’te fırlatıldı. Yaklaşık bir yıl süren bir yolculuktan sonra Mars’ın yörüngesine oturtuldu. Uydudan ayrılan yüzey aracı 3 Eylül 1976’da Mars’ın yüzeyine başarıyla indi. Viking 2 yüzey aracı Nisan 1980’e kadar 1316 gün çalıştı ve Dünya’ya çok değerli bilgiler gönderdi.

3 Eylül 1976​

4 Eylül 1919’da Sivas Kongresi açıldı.

Sivas Kongresi, işgal altındaki ülke topraklarını kurtarmak ve bağımsızlığı sağlamak amacıyla ulusun seçilmiş temsilcilerinin Gazi Mustafa Kemal Atatürk’ün liderliğinde Sivas’ta bir araya gelerek 4-11 Eylül 1919 tarihleri arasında düzenlediği ulusal kongredir. Bu kongrede, daha önce yapılan Erzurum Kongresi’nde alınan kararlar genişletildi, bütün ulusu kapsar hale getirildi. Bu kararlar da kurulacak yeni devletin temellerini oluşturuldu.

4 Eylül 1919​

5 Eylül 1976’da ünlü kukla gösterisi Muppet Show yayınlanmaya başladı.

Muppet Show kuklalar ile ünlü kişilerin birlikte yer aldığı ama asıl olarak kuklalar ekseninde kurgulanmış bir televizyon şovudur. Jim Henson’ın yarattığı Muppet Show yayın hayatına 5 Eylül 1976’da atıldı. Çok büyük bir beğeni kazanan şov 1981’e kadar 120 bölüm yayımlandı.

5 Eylül 1976

6 Eylül 1666’da dört gün süren Büyük Londra Yangını söndü.

Görsel kaynak: wikipedia.org

2 Eylül 1666’da bir ekmek fırınında çıkan yangın hızla bütün Londra’ya yayıldı. Dört gün süren yangın anca 6 Eylül 1666’da tümüyle söndürülebildi. Londra’daki evlerin yüzde 80’inin yandığı yangın sayesinde bir yıl önce kentte patlak veren hıyarcıklı veba salgını da son buldu.

6 Eylül 1666​

7 Eylül 1936’da Tazmanya kaplanının soyu tükendi.

Görsel kaynağı: wikipedia.org

Avrupalılar Avustralya’ya geldiğinde sayıları 5.000 dolayında olan Tazmanya kaplanları aşırı avlanma, habitatlarının yok edilmesi ve hastalıklar nedeniyle giderek azaldı. 1920’ye gelindiğinde doğada hiç Tazmanya kaplanı kalmamıştı. Hobart kenti hayvanat bahçesindeki Benjamin adlı Tazmanya kaplanı türünün yaşayan son bireyiydi. O da 7 Eylül 1936’da öldü.

7 Eylül 1936

8 Eylül 1966’da Uzay Yolu dizisi yayınlanmaya başladı.

Görsel kaynak: wikipedia.org

Kısa sürede milyonlarca hayranı olacak bilim kurgu dizisi Uzay Yolu’nun ilk bölümü 8 Eylül 1966’da ABD’de yayınlandı. Konusu 23. yüzyılda geçen dizide Atılgan Yıldız Gemisi’nde uyumla bir arada yaşayan değişik ırklardan ve farklı uzaylı türlerinden oluşan mürettebatın galaksiyi araştırma seferi sırasında başlarından geçenler anlatılıyordu. İzleyicilerine geleceğe yönelik iyimser bir bakış veren dizi aynı zamanda otomatik kapılar, tablet bilgisayarlar ve cep telefonları gibi günümüzün birçok teknolojik aygıtı için de esin kaynağı olmuştur.

8 Eylül 1966

9 Eylül 1947’de tarihteki ilk “bilgisayar böceği” (bug) temizlendi

9 Eylül 1947’de bilgisayar mühendisleri dünyanın ilk bilgisayar böceğini (bug) saptadı. 1947’de bildirilen “böcek” gerçekten bir böcekti. 370 metrekare alana yayılmış, yaklaşık 25 tonluk Mark II adlı bilgisayarın kabloları arasına giren bir güve soruna yol açtı. Ölü güve cımbızla alınarak bilgisayar temizlendi. Günümüzde bilgisayar programlarındaki böcekler programın işlevini ve güvenliği aksatabiliyor. O nedenle bir an önce saptanıp temizlenmeleri gerekiyor.

9 Eylül 1947

10 Eylül 2008’de İsviçre’deki Büyük Hadron Çarpıştırıcısı’nda (LHC) ilk deneme gerçekleştirildi.

Görsel kaynak: Maximilien Brice (https://cds.cern.ch/record/1211045)

Parçacık çarpıştırıcıları gerçekte atom ölçeğinde deneylerin yapıldığı olağanüstü duyarlı ve çok da pahalı fizik laboratuvarlarıdır. 1930’lu yılların başından beri fiziğe çok büyük katkıları oldu. Bunların en büyüğü, çevresi 27 kilometre olan ve İsviçre’de Cenevre yakınlarında yer alan Büyük Hadron Çarpıştırıcısı’dır. Yapımına 1983’te başlanan LHC’de ilk deneme 10 Eylül 2008’de gerçekleştirildi.

10 Eylül 2008

11 Eylül 1942’de Afacan Beşler dizisinin ilk kitabı yayımlandı.

Enid Blyton’ın yazdığı Afacan Beşler kitapları yaklaşık seksen yıldır çok beğenilerek okunur. Bu nedenle de çocuk kitapları arasında (hatta yetişkin kitapları arasında da) gelmiş geçmiş en çok satan kitaplardandır. Bu dizinin ilk kitabı olan Afacan Beşler Define Adasında 11 Eylül 1942’de yayımlandı. Bugüne değin yüz milyonun üzerinde satıldığı tahmin ediliyor.

11 Eylül 1942

12 Eylül 1970’te Luna 16 uzay aracı Ay’a fırlatıldı.

Sovyetler Birliği tarafından Baykonur Uzay Üssü’nden 12 Eylül 1970’te fırlatılan uzay aracı Luna 16 günümüzde ABD’nin Mars’a gönderdiği yüzey robotlarının öncülüydü. 20 Eylül’de Ay yüzeyine yumuşak bir iniş yapan otomatik uzay aracı, oradan topladığı toprak ve kaya örneklerini 24 Eylül’de Dünya’ya getirdi.

12 Eylül 1970

13 Eylül 1898’de selüloit filmin patenti alındı.

Önce fotoğrafçılıkta sonra da film endüstrisinde kullanılan selüloit film şeritleri dijital kameralar çıkana değin bu alana egemen oldu. Selüloit film şeritlerini geliştiren Hannibal Goodwin icadının patenti için 1887’de başvurdu. Ne var ki patentini alması on bir yıl sürdü. Goodwin patentini 13 Eylül 1898’de alabildi.

13 Eylül 1898

14 Eylül 2015’te ilk kez kütleçekim dalgaları saptandı.

Görsel kaynak: Caltech/MIT/LIGO Lab

Kütle çekim dalgaları içinde yaşadığımız Evren’in yapısını oluşturan uzay-zamandaki titreşimlerdir. Bunların varlığını Albert Einstein 1916’da öngördü. Kütle çekim dalgalarınn saptanabilmesi için çok duyarlı gözlemevleri kuruldu. Bu sıra dışı dalgalar 14 Eylül 2015’te ilk kez gözlemlendi. Gözlenenler 1,3 milyar ışık yılı ötede birbirinin çevresinde dönen, biri 29 Güneş kütlesinde, diğeri 36 Güneş kütlesindeki iki karadeliğin yarattığı kütle çekim dalgalarıydı.

14 Eylül 2015

15 Eylül 1910’da uzaydan gelen kozmik ışımaların varlığı kanıtlandı.

Görsel kaynak: wikipedia.org

Yaklaşık ışık hızında ilerleyen yüksek enerjili protonlara ve diğer atom altı parçacıklara kozmik ışın denir. Bunlar Güneş’ten, yıldızlardan ya da uzak gök adalardan gelirler. Bunların varlığını yani uzaydan Dünya’ya gelen kozmik ışınların olduğunu Alman fizikçi Theodor Wulf, 15 Eylül 1910’da yayımladığı makalesiyle kanıtladı.

15 Eylül 1910

16 Eylül 1890’da Ertuğrul Fırkateyni Japonya’dan dönüş yolunda battı.

Görsel kaynak: wikipedia.org

600’ü aşkın mürettebatı olan Ertuğrul Fırkateyni padişahın emriyle 1890’da Japonya’ya bir iyi niyet seferi düzenledi. Temmuz 1890’da Yokohoma’ya varan fırkateyn üç ay Japonya’da kaldıktan sonra 15 Eylül 1890’da Yokohoma limanından ayrıldı. Ayrılışta iyi olan hava koşulları ertesi gün bozdu ve tayfuna döndü. Kuşimoto'nun doğu sahiline doğru sürüklenen Ertuğrul Fırkateyni 18 Eylül 1890’da kayalara çarparak battı. Kazadan yalnızca 69 denizci kurtulabildi. Ertuğrul Fırkateyni’nin trajik sonu Türk-Japon halklarını yakınlaştırdı.

16 Eylül 1890

17 Eylül 1908’de ilk ölümlü uçak kazası yaşandı.

Uçağın mucitlerinden Orwill Wright ile arkadaşı Thomas E. Selfridge 17 Eylül 1908’de ABD ordusu için üretilecek bir uçağın deneme uçuşunu yapıyorlardı. Ancak kalkıştan birkaç dakika sonra pervanelerden biri arızalandı ve uçak düştü. Orwill Wright’ın bacağı ve birkaç kaburgası kırılırken Thomas E. Selfdridge bir uçak kazasında yaşamını yitiren ilk kişi oldu.

17 Eylül 1908

18 Eylül 1956’da dünyaca ünlü Artemis heykeli ortaya çıkarıldı.

Görsel kaynak: wikipedia.org

1926’dan beri Efes’te sürdürülen arkeoloji kazılarında, 18 Eylül 1956’da dünyaca ünlü Artemis heykeli gün ışığına çıkarıldı. Bu heykel Efes Artemis’i olarak da bilinir. Ülkemizde bulunan ve Antik Dünyanın 7 Harikası’ndan biri olan Artemis Tapınağı, bereketi simgeleyen bu tanrıçaya adandı.

18 Eylül 1956

19 Eylül 1783’te Montgolfier Kardeşler sıcak hava balonunun yolculu deneme uçuşunu yaptılar.

Varlıklı kâğıt üreticileri Joseph-Michel ve Jacques-Étienne Montgolfier kardeşler ipek ve kâğıttan yaptıkları 10 metre çapındaki balonlarının ilk deneme uçuşunu 4 Haziran 1783’te yapmışlardı. Yolcusu olmayan balon yaklaşık 10 dakika havada kalmış, 1500 metre kadar yükselmiş ve yaklaşık 2 kilometre gitmişti. Montgolfier Kardeşler daha sonra 19 Eylül 1783’te ilk yolculu uçuş denemesini gerçekleştirdiler. Balonun yolcuları, bir sepete konmuş bir horoz, bir ördek ve bir koyundu.

19 Eylül 1783

20 Eylül 1946’da ilk Cannes Film Festivali düzenlendi.

Günümüzde dünyanın önde gelen film festivallerinden olan Cannes Uluslararası Film Festivali’nin birincisi, Fransa’nın güney sahillerinde yer alan Cannes kentinde 20 Eylül 1946’da düzenlendi. Festivale 18 ülkeden filmler katıldı. Festival 2. Dünya Savaşı’nın bitmesinden yalnızca bir yıl sonra düzenlendiği için filmlerin çoğunun konusu savaştı. İki hafta süren etkinliğin sonunda dokuz filme birincilik ödülü verildi.

20 Eylül 1946

21 Eylül 2019 Dünya Temizlik Günü

120 ülkeden 20 milyonu aşkın gönüllü 15 Eylül 2018’de düzenlenen ilk Dünya Temizlik Günü'nde ülkelerinin sokaklarında, ormanlarında, sahillerinde, yollarında, dağlarında, çayırlarında kısacası her yerinde çevreye atılan binlerce ton çöpü temizledi. Tarihin en büyük atık toplama girişimi olan bu etkinlik bu yıl 21 Eylül’de gerçekleştiriliyor.

21 Eylül 2019

22 Eylül 1968’de Ebu Simbel tapınaklarının taşınması tamamlandı.

Eski Mısır uygarlığının Ebu Simbel tapınakları, Nil üzerine yapılacak Asuan barajının suları altında kalacaktı. Kayalara oyulmuş tapınakları kurtarmak için 1964’te 20-30 tonluk kaya blokları halinde tapınakların kesimine başlandı. Kesilen bloklar 65 metre yukarıda ve 200 metre içeride yeni bir sahaya taşındı. Sonra bütün bloklar birleştirilerek tapınaklar yeniden inşa edildi. 22 Eylül 1968’de düzenlenen bir törenle de açılışları yapıldı.

22 Eylül 1968

23 Eylül 1846’da sekizinci gezegeni Neptün keşfedildi.

Güneş Sistemi’nin sekizinci ve Güneş’e en uzak gezegeni Neptün 23 Eylül 1846’da keşfedildi. Yedinci gezegen Uranüs’ün yörüngesindeki beklenmedik sapmalara, henüz varlığı bilinmeyen bir gezegenin yol açtığı düşünülüyordu. Fransız gök bilimci Urbain Le Verrier’in yaptığı hesaplar ve bu hesaplar doğrultusunda Alman gök bilimci Johann G. Galle’nin teleskoplu gözlemi sonucunda Neptün keşfedildi. Gözle görülemeyen Neptün, Dünya’dan hacim olarak 58 kat ve kütle olarak da 17 kat büyüktür.

23 Eylül 1846

24 Eylül 2014’te Hindistan’ın uydusu Mars’ın yörüngesine girdi.

Görsel kaynak: wikipedia.org

Hindistan Uzay Araştırmaları Kurumu (ISRO) tarafından 5 Kasım 2013’te uzaya fırlatılan yapay uydu Mars Orbiter Mission (MOM) Hindistan’ın ilk gezegenler arası projesiydi. 298 gün süren yolculuğundan sonra MOM, 24 Eylül 2014’te Mars’ın yörüngesine girdi. NASA, Roscosmos ve ESA’dan sonra bu zorlu görevi başaran dördüncü uzay ajansı ISRO oldu.

24 Eylül 2014

25 Eylül 1974’te kloroflorokarbon gazlarının ozonu parçaladığı keşfedildi.

California Üniversitesi’nden Mario Molina ile Sherwood Rowland 25 Eylül 1974’te yayımladıkları bir makaleyle kloroflorokarbon gazlarının ozon moleküllerini yok ettiğini duyurdu. O zamanlar bu gazlar deodorantlarda ve buzdolaplarında kullanılıyordu. İkili bu çığır açıcı çalışmalarından dolayı 1995’te Nobel Kimya Ödülü’nü aldı. Bu gazların kullanımı da tüm dünyada yasaklandı.

25 Eylül 1974

26 Eylül 1932’de Dil Bayramı kutlanmaya başlandı.

Türk Dil Kurumu 12 Temmuz 1932’de (Türk Dili Tetkik Cemiyeti adıyla) kuruldu. Türk Dil Kurumu’nun ilk genel kurulu da Türk Dil Kurultayı adıyla 26 Eylül’de yapıldı. On gün süren Kurultay’da alınan bir kararla her yıl 26 Eylül, Dil Bayramı olarak kutlanmaya başladı. Dil Bayramı 89 yıldır kutlanıyor.

26 Eylül 1932

27 Eylül 1930’da Vecihi Hürkuş İstanbul’da kendi yaptığı uçakla gösteri uçuşu yaptı.

Görsel kaynak: wikipedia.org

Pilot ve uçak yapımcısı Vecihi Hürkuş, 1930'da Kadıköy'de kiraladığı bir dükkânda üç ay içinde Vecihi XIV adını verdiği ilk Türk sivil uçağını yaptı. Bu, iki kişilik, tek motorlu bir spor ve eğitim uçağıydı. Vecihi Hürkuş bu uçakla ilk uçuşunu 27 Eylül 1930'da İstanbul’da Kadıköy Fikirtepe'de büyük bir kalabalığın ve haberci topluluğunun karşısında yaptı.

27 Eylül 1930

28 Eylül 1928’de penisilin keşfedildi.

Görsel kaynak: wikipedia.org

Dünyanın ilk antibiyotik ilaçlarından penisilin, İskoç bilim insanı Alexander Fleming tarafından 28 Eylül 1928’de keşfedildi. Fleming bakterilerin bulunduğu petri kabına bir küfün konduğunu ve bakterilerin de küfün çevresindeki bir dairenin içine girmediğini fark etti. Bunun üzerine Fleming küfle birçok deney yaptı. Sonunda onun bakterileri öldürdüğünü ortaya çıkardı. Ne var ki buluşu 1943’e kadar bir ilaca dönüştürülemedi. Büyük buluşundan dolayı Fleming’e 1945’te Nobel Tıp Ödülü verildi.

28 Eylül 1928

29 Eylül 1954’te CERN kuruldu.

Dünyanın önde gelen bilimsel araştırma kurumlarından CERN (European Council for Nuclear Research - Avrupa Nükleer Araştırma Merkezi) on iki Avrupa ülkesinin öncülüğünde 29 Eylül 1964’te kuruldu. Uluslararası bilimsel çalışmaları teşvik eden CERN’ün şu anda 23 üyesi vardır -Türkiye ortak üyelerdendir.

29 Eylül 1954

30 Eylül 1929’da roket motorlu ilk uçak uçtu.

Opel otomobil şirketinin kurucusu Adam Opel’in büyük torunu Fritz von Opel’in pilotluğunu yaptığı özel roket motorlu uçak Opel Rak1, 30 Eylül 1929’da ilk kez uçtu. Opel Rak1’in uçuşunu aralarında habercilerin de bulunduğu büyük topluluk izledi. Roket motorlu uçaklar birkaç dakika gibi kısa bir süre boyunca jet motorlu uçaklardan çok daha hızlı uçar. Yakıtları tükenince yollarına süzülerek devam ederler.

30 Eylül 1929