Küçük Dokunuşlar, Büyük Marifetler
Basit Makineler
Peki O Zaman Makine Nedir?
Bir işi yaparken, verdiğimiz emeği azaltan ya da işimizi kolaylaştıran araçlara "makine" denir. Makineler, kas gücümüzle yapamayacağımız ya da çok zorlanacağımız bir işi daha az yorularak yapmamızı sağlayan yardımcılardır. Makineleri bir tür “kuvvet büyüteci” gibi düşünebiliriz. Bu açıdan bakınca, ufak bir hareketle koca bir arabayı kaldıran kriko ve ağır bir taşı yerinden oynatan kaldıraç aslında birer basit makinedir.
Basit Makineler
Basit makineler, bazı işleri daha kısa sürede daha az kuvvet kullanarak yapabilmemizi sağlar. Genellikle küçük bir kuvvetten daha büyük bir kuvvet elde etmeye yararlar. Örneğin, parmaklarınızla açamayacağınız bir gazoz kapağını basit bir açacakla kolayca açarsınız. Ayrıca, bir makaranın ipini aşağı doğru çekince yükün yukarı doğru ilerlemesi de basit makinelerin aynı zamanda kuvvetin yönünü de değiştirebildiği anlamına gelir.
Eğik Düzlem (Rampa)
Eğik düzlem, adından da anlaşılacağı üzere bir ucu ötekinden daha yüksekte olan eğimli bir yüzeydir. Basit makineler arasında en basit olanıdır. Bir yükün düşey olarak (yukarı doğru) kaldırılması yerine, eğimli yüzeyde iterek ya da sürükleyerek aynı noktaya çıkarılmasını sağlar.
Mısırlılar, piramitlerin yapımında kullandıkları binlerce tonluk taşları yüzlerce metre uzunluğundaki rampalar (eğik düzlemler) yardımıyla taşımıştır. Bir başka deyişle; taşları kaldırmak yerine yukarı doğru sürüklemişlerdir.
Balta
Eğik düzlemden sonra bir başka çok basit makine de baltadır. Gerçekte balta, sırt sırta vermiş iki eğik düzleme benzer. İşlevi çok basittir; nesneleri kesmek. Bir şeyi kesmek için kullanılan çoğu alet aslında keskin uçlara sahip çeşitli baltalardan oluşur.
Doğu Afrika’da, özellikle Etiyopya’nın Gona bölgesinde, günümüzden yaklaşık 2.3 ila 1.65 milyon yıl önce yaşamış arkaik bir insan türü olan Homo habilis’in (becerikli insan) kullandığı taş baltalar (kamalar) keşfedilmiştir.
Görsel kaynağı: Wikipedia
Vida
Günlük hayatta sıkça kullanılan vida hem bir makinedir hem de en yaygın makine parçalarından biridir. Karmaşık makinelerde parçaları sağlam şekilde birleştirmemizi sağlayan vida mekanizmasını, bir silindirin çevresindeki eğik düzlem sarmalı olarak düşünebilirsiniz. Bu yapı, dairesel kuvveti doğrusal kuvvete dönüştürür; yani bir vidayı zemine oturması için döndürürken dairesel bir hareket kullanarak yukarı-aşağı veya ileri geri hareket oluşturmuş olursunuz.
Kaldıraç
Kaldıraç, düz bir çubuk ve bir dayanak noktasından oluşan iki parçalı basit bir makinedir. Dayanak noktası, kaldıracın kullanım amacına göre çubuğun altındaki çeşitli bölgelerde konumlandırılabilir. Kaldıracın en bilinen özelliği yükleri çok az kuvvet uygulayarak kaldırabilmemizi sağlamasıdır. Kaldıraç kullanılarak kaldıracak yükün ağırlığına göre dayanak noktasının yüke uzaklığı belirlenir; kolay kaldırmak için yük ne kadar ağır olursa dayanak noktası da o kadar yakına yerleştirilir.
Tekerlek ve Mil/Aks
Tekerlek ile mil (tekerleğin merkezinden geçen bir çubuk -diğer adıyla aks ya da dingil), hiç kuşkusuz insanlık tarihinin en önemli buluşlardandır. Sürtünmeyi büyük oranda azaltan bu sistem, ağır yükleri çekerek ya da iterek taşımamızı sağlar. Hemen her yerde karşımıza çıkar: Dönme dolaplar, kapı kolları, tornavidalar, bisikletler, kaykaylar, otomobiller, trenler, uçaklar gibi birçok mekanizmanın temelini tekerlek ve mil oluşturur. 5.000 yıldan daha uzun zamandır kullanılan bu ikili, yaşamımızı son derece kolaylaştırmaktadır.
İlk tekerleğin bundan yaklaşık 5000 yıl önce Mezopotamya’da kullanıldığı biliniyor.
Makara
Makara, üzerine ip veya kayış yerleştirilebilen oluklu bir tekerlektir. Bu basit makineyle yalnızca ipi aşağı doğru çekerek çok ağır yükleri kaldırabilirsiniz. Birkaç makaranın birlikte kullanıldığı sisteme ise "palanga" denir. Palanga sistemiyle daha da ağır yükler kaldırılabilir.
