Görsel kaynağı: Wikipedia (CactiStaccingCrane)
Gezegen Nedir?
Bir gök cisminin gezegen sayılması için Güneş’inn çevresinde dönmesi, kendi kütleçekimi sayesinde yuvarlak bir şekli olması ve yörüngesindeki diğer küçük gökcisimlerini temizlemiş (yani kütleçekimi sayesinde ya yutmuş ya da çok uzaklara göndermiş) olması gerekir. Kendi ışığını üretemeyen bu dev küreler, çevresinde döndükleri Güneş’in ışığını yansıtırlar. Güneş’in çevresinde dönen 8 gezegen vardır. Bunların adları neydi, acaba?
Gece gökyüzünde parlayan yıldızların birer güneş olduğunu söyleyen ilk kişi 2.500 yıl önce (MÖ 500-428) yaşamış Eski Yunan düşünürü Anaksagoras’tır.
Görsel kaynağı: Wikipedia
Ötegezegen Nedir?
Güneş Sistemi’mizin dışında, bir başka yıldızın çevresinde dolanan gezegenlere "ötegezegen" denir. Bu gezegenler, Dünya’dan trilyonlarca kilometre uzakta oldukları için karanlıkta kalırlar ve onları doğrudan görmek olanaksızdır (olanaksıza yakındır). Bilim insanları onları keşfetmek için gelişmiş dev teleskoplar ve birtakım özel yöntemler kullanırlar.
Ötegezegen Keşif Yöntemleri
Gökbilimciler, ötegezegenleri doğrudan göremezler. Onları keşfetmek için yıldızlarına yaptıkları küçük etkileri gözlerler. Bu iş için kullandıkları 8 farklı yöntem vardır.
Geçiş Yöntemi
Ötegezegen keşif yöntemlerinden en popüler olanı Geçiş Yöntemi’dir. Bir ötegezegen, çevresinde döndüğü yıldızın önünden geçerken yıldızın bize gelen ışığı çok çok hafif azalır. Böylece orada bir ötegezegen olduğu anlaşılır. Örneğin, bir yıldızın parlaklığı yüzde 0,1 kadar azalır ve bu azalma düzenli aralıklarla tekrarlanır.
Görsel kaynağı: NASA
Dikine Hız Yöntemi
İkinci yöntem Dikine Hız (Yalpalama) Yöntemi’dir. Gezegenler çevrelerinde döndükleri yıldızları kendi kütleçekimleriyle çok çok az da olsa kendilerine doğru çekerler. Bu Güneş ve gezegenler için de geçerlidir. Sonuçta yıldız periyodik olarak bize yaklaşır ve sonra uzaklaşır. Yıldızın ışığında oluşan bu minik yalpalamalar dünyadan gözlenebilir ve yıldızın çevresinde dönen bir ötegezegenin varlığını gösterir.
Bu güne değin keşfedilen ötegezegenlerin yüzde 90’ı bu iki yöntemle keşfedilmiştir.
Kaç Ötegezegen Keşfedildi?
Gelişen teknoloji sayesinde bilim insanları bugüne (Temmuz 2026) kadar 4.175 gezegen sisteminde 6.319 ötegezegen keşfetti. Bu sistemlerin 1.055’inde birden çok ötegezegen bulunuyor. Örneğin TRAPPIST-1 sisteminde 7 ötegezegen ve Kepler-90 sisteminde (tıpkı Güneş Sistemi’nde olduğu gibi) 8 ötegezegen bulunur.
Ötegezegenler 4 Temel Gruba Ayrılır
Neptün benzeri ötegezegenler
Neptün boyutlarında ya da daha küçük olur. Atmosferlerinde ağırlıklı olarak hidrojen ve helyum bulunur. Bunlara en güzel örnek Gliese 436b’dir.
Karasal ötegezegenler
Dünya’nın boyutlarında ya da daha küçük olur. Bunlara en güzel örnek TRAPPIST-1d’dir.
Görsel kaynağı: NASA
Süper dünyalar
Dünya’nın kütlesinden daha büyük, Neptün’ün kütlesinden daha küçük gezegenlerdir. Kayadan yüzeylerinde büyük olasılıkla su bulunur. Bunlara en güzel örnek K2-360b’dir.
Görsel kaynağı: NASA
Gaz devleri
Jüpiter ve Satürn boyutlarında ya da daha büyük olabilir. Bunlara en güzel örnek WASP-76b’dir.
Görsel kaynağı: NASA
Bizim için önemli olan konuların başında, keşfedilen ötegezegenin Dünya’ya benzemesi, yıldızının yaşanabilir bölgesinde yer alması, atmosferi ve yüzeyinde sıvı suyu olmasıdır. Yıldızına ne çok yakın ne de çok uzak olan, yani suyun sıvı halde bulunabileceği yaşanabilir kuşakta yer alan birçok Dünya benzeri gezegen keşfedilmiştir. Örneğin TRAPPIST-1e ve K2-18b gibi gezegenler atmosferi ve sıvı su barındırma potansiyeliyle bilim insanlarını en çok heyecanlandıran adaylardır. Ancak bu gezegenlerde doğrudan yüzeyde akan bir su ya da yaşam olduğunu kanıtlamak çok zordur.
Keşfedilen ötegezegenlerin içinde Dünya benzeri, ötegezegenlerin oranından yola çıkılarak yapılan hesaplara göre Samanyolu’nda 22 milyar kadar Dünya benzeri gezegen olabilir.