Müziğin Alfabesi

Notalar

Çağlar Sunay

Duygu ve düşüncelerimizi, konuşurken ve yazarken harflerden oluşan sözcüklerle ifade ederiz. Yazdığımız şeyleri bir süre sonra okuduğumuzda (hatta yüzlerce yıl sonra başkaları okuduğunda) yazarkenki duygu ve düşünceler yeniden ortaya çıkar. Düşüncelerimizi ve duygularımızı harflerle yazıya döktüğümüz gibi, müzisyenler de melodileri notalar yardımıyla kâğıda aktarır. Kağıda yazılan notalar sayesinde melodiler başkalarına iletilebilir. Böylece hiç kaybolmaz. Do, Re, Mi, Fa, Sol, La, Si adı verilen 7 temel nota, bütün melodilerin yazıldığı ortak bir alfabedir.

Bir müzisyen çaldığı melodiyi unutmamak ya da bir başka müzisyene çaldırtmek isterse ne yapabilir? Tabii ki onu notalarla kağıda döker, yani notasyonu kullanarak o melodinin diktesini yazar. Notalar, müzikteki sesleri ve onların nasıl çalınacağını gösteren işaretlerdir. Notalar sayesinde bir müzik parçası, onu daha önce hiç duymamış insanlar tarafından bile rahatlıkla çalınabilir.

Bir Melodinin Haritası

Bir nota sayfasına baktığımızda aslında müziğin küçük bir haritasını görürüz. Notalar; konumları ile bize seslerin baslığını veya tizliğini, şekilleri ile sürelerini, ölçüleri ile ritimlerini anlatır. Notalara eşlik eden bir takım tempo ve nüans terimleri ile diğer başka işaretler de o melodinin hangi şekilde icra edilmesi gerektiğini anlamamıza yardımcı olur. Müzisyen, bu ibarelerden yararlanarak daha önce hiç duymadığı bir parçayı bile rahatlıkla seslendirebilir.

Porte ve Anahtarlar

Notaların sistematik bir formülle yazıldığı, onlar için hazırlanmış özel bir “yapı” vardır. Birbirine paralel 5 yatay çizgi ve bu çizgilerin arasında kalan 4 boşluktan oluşan bu yapıya, “dizek” (ya da Fransızca kökenli adıyla “porte”) denir. Bir notanın bu çizgilerin üzerine ya da arasına yerleştirilmesi, vereceği sesin baslar ve tizler arasında hangi noktada bulunduğunu gösterir. Notaların sıralanması kadar ne kadar süreyle çalınacakları da önemlidir. Bir nota, sadece bir çember ile ifade edilebileceği gibi saplı ya da içi doldurulmuş olmak üzere farklı şekillerde de yazılabilir. Bu şekiller sesin süresini belirtir. Böylece bir müzisyen, notalara bakarak melodinin hangi süredeki hangi seslerden oluştuğunu anlayabilir. Notaların çizgilerdeki konumu baslık-tizlik derecesini gösterdiği gibi müzisyenin spesifik olarak hangi notanın gösterildiğini anlayabilmesi için portenin başına bir de “anahtar” konur. En bilinenleri sol anahtarı ve fa anahtarıdır.

Notalar, çok eski zamanlardaki müzisyenler ve besteciler tarafından çizgiler olmadan, yalnızca metinlerin üzerine koydukları küçük işaretlerle (nöma) gösteriliyordu. Ne var ki bu gösterim seslerin karıştırılmasına neden oluyordu. Dizek sistemi sayesinde bir nota çizelgede ne kadar yukarıdaysa sesin o kadar “ince” (tiz), ne kadar aşağıdaysa o kadar “kalın” (bas) olduğu bir bakışta anlaşılır hale geldi.

Notaların Adları

Müziği yazılı olarak ifade etmede kullanılan her nota, müzikteki belli bir sese karşılık gelir. Yazıda kullanılan harflerin adları olduğu gibi, notaların da adları vardır. Notaları adlandırmak için Batı’da iki temel sistem kullanılmıştır. Bu sistemlerden ilki daha çok Fransa, İtalya, İspanya ve Türkiye gibi Akdeniz ülkelerinde kullanılan do-re-mi (Do, Re, Mi, Fa, Sol, La, Si) sistemidir. Bu sistemin kökleri yaklaşık 1.000 yıl öncesine dayanır. O dönemde İtalya’da yaşayan Guido d’Arezzo adlı bir müzik öğretmeni, sesleri belirli çizgilerin üzerine yerleştirme fikrini geliştirdi. Böylece müzisyenlerin bir melodiyi öğrenmesi ve yeniden çalması kolaylaştı. Guido d’Arezzo, öğrencilerine sesleri kolayca öğretmek için “Yankılayabilsinler diye” (Ut queant laxis) adlı bir şarkının dizelerinin başındaki sözcüklerin baş harflerini kullanıyordu. Dizelerin her satırı bir öncekinden daha yüksek bir sesle başlıyordu. Bu satırların ilk heceleri ut (do), re, mi, fa, sol, la şeklindeydi. Zamanla ut hecesinin yerini, söylemesi daha kolay olan “do” aldı. Daha sonra yedinci nota için si adı kullanılmaya başlandı. Böylece bugün birçok ülkede kullanılan yedi temel nota adı ortaya çıktı.

Günümüzde yaygın olarak kullanılan ikinci sistem de İngiltere ve Almanya gibi kuzey ülkelerinde kullanılan A-B-C (C, D, E, F, G, A, B) sistemidir.

Notaların seslerini duymak için üzerilerine tıklayın.

Farklı Kültürler Farklı Notasyon

Günümüzde dünyanın birçok ülkesinde kullanılan nota sistemi, Avrupa’da gelişen Batı Müziği notasyonudur. Ancak farklı ülkelerde yaşayan insanlar müziği yazarken bu yöntemi kullanmayabilir. Örneğin; Çin, Japonya ve Hindistan gibi ülkelerde müziği göstermek için tarih boyunca farklı nota yazım sistemleri geliştirilmiştir. Bazılarında seslerin niteliği harflerle ya da hecelerle belirtilirken, bazılarında çalgıların nasıl çalınacağı da gösterilir. Hindistan’daki Sargam Sistemi buna güzel bir örnektir. Burada sesler sa, re, ga, ma, pa, dha, ni heceleriyle adlandırılır. Japonya’da da koto gibi geleneksel çalgılar için kullanılan özel nota yazım biçimleri vardır. Sözün özü, insanlar tarih boyunca bestelerini yazıya dökme konusunda birçok farklı yöntem de kullanmıştır. Farklı toplumlar kendi müziklerinin özelliklerine uygun nota sistemleri geliştirmiştir.

ÇOCUKLARIN BİLGİ BANKASI KUMBARA DERGİSİ TÜRKİYE İŞ BANKASI’NIN ÇOCUKLARA ARMAĞANIDIR

KUMBARA DERGİSİ TÜRKİYE İŞ BANKASI’NIN ÇOCUKLARA ARMAĞANIDIR

Müziğin Alfabesi

Notalar

Çağlar Sunay

Bir Melodinin Haritası

Porte ve Anahtarlar

Notaların Adları

Farklı Kültürler Farklı Notasyon

Çağlar Sunay

Bu içerikler de ilginizi çekebilir

Hamlelerin Yazılışı (Notasyon)

Arjantin

Kasım Ayı Kitaplığım – 2023

BÜLTEN ABONELİĞİ

MİNİ KUMBARA DERGİSİ