Dünyanın İlk Bilim İnsanı Kimdi?

Muzaffer Özgüleş

Sizin de aklınıza bu soru hiç geldi mi? Acaba dünyanın ilk, en ama en birinci bilim insanı kimdi? Yaşadığımız gezegeni ve evreni anlamak için araştırmalar, gözlemler ya da deneyler yapan; sonra elde ettiği bu verileri analiz eden ve sonraki kuşaklara kalabilsin diye düzenli bir şekilde kayıt altına alan o ilk kişi kimdi acaba? Aslına bakarsanız bu sorunun yanıtı çok zor, hatta olanaksız!

Çünkü yukarıda yaptığımız bilim insanı tanımı zamana ve mekâna göre değişmiştir: Yani farklı yüzyıllarda ve değişik yerlerde farklı bilim insanı kriterleri vardı. Örneğin, ateşi kontrol altına alan ilk kişi, insanlığın gelişiminde büyük bir çığır açtığı için ilk bilim insanı sayılabilir. Öte yandan “bilim insanı” diyebileceğimiz bazı kişiler, arkasında hiç iz bırakmadan tarihin tozlu sayfalarına karışmış olabilir. Örneğin, tekerleği bulan o ilk insanın adı bilim tarihine altın harflerle yazılmalı; ama tabii adı bulunabilirse! Bu yüzden kimin ilk olduğunu bulmak çok zor; ama yine de bir deneyelim!

En eski bilim insanı denince akla ilk gelen, daha doğrusu kayıtlarda adı geçen ilk kişi, Eski Mısır’da yaşamış mimar, mühendis, mucit, doktor, heykeltıraş ve astronom İmhotep’tir. Tüm bu sıfatları üstünde toplayan İmhotep aynı zamanda firavun Zoser’in sağ kolu ve veziriydi. Hatta günümüze ulaşan en eski piramit olan Zoser Piramidi’nin mimarı da İmhotep’ti. Sonra yapılan daha büyük piramitlerin de esin kaynağı kuşkusuz bu basamaklı, ilk piramitti. MÖ 2.670–2.650 yılları arasında, yani neredeyse beş bin yıl önce inşa edilen 65 metre yüksekliğindeki bu yapının inşası için yalnızca mimari bir deha olmak yetmiyordu; aynı zamanda ileri düzeyde matematik, fizik ve mühendislik bilgisi de gerekiyordu. İşte, tüm bunlara sahip İmhotep’e “ilk bilim insanı” denebilir.

Mısır’da Sakkara’daki Zoser Piramidi altı basamaklıdır. Sonraki piramitler kadar büyük ve düzgün yüzeyli olmasa da onların atası ve esin kaynağıdır. Görsel kaynağı: Wikipedia (Charles J. Sharp)

Ne var ki İmhotep bilim insanı sayılır mı sayılmaz mı; tartışılır… Çünkü başta da söylediğimiz gibi bugünkü bilim ve bilim insanı tanımıyla MÖ 3. bin yıldaki arasında ciddi bir fark var. İmhotep’in bilimsel yöntemi kullanıp kullanmadığını bilemiyoruz. Yani gözlemleri bir varsayımın (hipotez) takip ettiği, ardından bu varsayımın sınandığı deneylerin yapıldığı, analiz edilen verilerin raporlandığı ve tutarlı bir sonuca ulaşılırsa bunun kurama dönüştüğü süreci izlediğinden kuşkuluyuz.

İmhotep’ten sonra bu tanıma yaklaşan ve tarih tarafından kayıt altına alınanlar, Eski Yunan’ın ünlü matematikçi ve felsefecileri olmuş. MÖ 624-546 yılları arasında yaşayan Tales ile MÖ 570-495 yılları arasında yaşayan Pisagor (geometri sevenler adlarını ve teoremlerini hemen anımsayacaktır!) işte bu ilklerden. İkisi de hemen hemen aynı yıllarda Ege’nin karşılıklı kıyılarında (biri günümüzde Didim / Aydın yakınlarındaki Milet’te, öteki de Sisam’da) yaşayan bu geometri üstatlarını ilk bilim insanları olarak kabul edebiliriz.

Ama illa ki “bilimsel yöntemi kullanan biri olmalı” derseniz, o zaman yanıtımız Aristoteles olur. MÖ 384-322 yılları arasında yaşayan Aristoteles’in mantık, felsefe, fizik, biyoloji, politika gibi alanlara önemli katkıları olmuştu. Bilginin temelinin deneyim olduğunu ve gözlemlerle desteklendiğinde geçerli olacağını söyleyen Aristoteles bilim insanı tanımına en çok uyan ilk kişi olabilir. Ne var ki yaptığı gözlemler onu her zaman doğru sonuçlara götürmediği ve günümüzde yanlış olduğunu bildiğimiz teorileri olduğundan, o da “şüpheliler” listesinde kalabilir.

Zamanı daha da ileriye sarıp Ortaçağ’a geldiğimizde, Arap dünyasında karşımıza bir “bilim insanı” daha çıkıyor: İbn-i Heysem. 965 – 1040 yılları arasında yaşayan İbn-i Heysem matematik, astronomi, fizik, tıp gibi farklı alanlarda yapıtlar vermişti. “Optiğin babası” olarak bilinen İbn-i Heysem, ışığın bir nesneden yansıyarak göze geldiğini ve görüntünün gözde değil beyinde oluştuğunu kanıtlarıyla ortaya koymuştu. Bilimsel düşüncenin belli süreçlerle ve matematiksel kanıtlara dayanan deneylerle sınanması gerektiğini söylüyordu. Bu açıdan bakarsanız, ilk bilim insanı İbn-i Heysem diyebilirsiniz.

Bu verdiğimiz yanıtlar sizi tatmin etti mi, bilemiyoruz. Ama dedik ya, bu zor ve tartışmaya açık bir soru. Kimilerine göre ilk bilim insanı yukarıdakilerden biri, kimine göre Galileo Galilei, kimilerine göreyse Isaac Newton… Artık kararı siz verin!

Dünyanın İlk Bilim İnsanı Kimdi?

Muzaffer Özgüleş

Muzaffer Özgüleş

Bu içerikler de ilginizi çekebilir

Haydi, Babanı Sevindir!

Örnek Oyun-3

Senfoni Orkestrasını Tanıyalım

BÜLTEN ABONELİĞİ

MİNİ KUMBARA DERGİSİ