Gökyüzünün Geçit Töreni

Ayşenur Erkmen

Gökyüzüne bakıp da bulutlardan hayal kurmamış kimse yoktur. Bazen yüce dağların üzerinden ağaçların uzandığı, bazen ağaçsız tepelere şapka olan, kimi zaman da yaşadığımız yerlerde evlerimizin çatılarına kadar yaklaşan bulutlar… Günün farklı saatlerinde, farklı hava koşullarında gökyüzü ile birlikte beyaza, maviye, turuncuya, griye boyanan hayal pamukları. Hepimiz bulutların oluşturduğu şekilleri mutlaka bir şeylere benzetmişizdir: Bir köpeğe, pamuk şekere, kucağında bebeği olan bir kadına, bisikletli bir çocuğa… Ancak tuval gibi gökyüzünü resmeden, güneşle, yıldızlarla ve Ay’la sürekli saklambaç oynayan, kimi zaman kızıp kararıp şimşekler saçan, yağmura, kara neden olan; bazen de alıp başını giden bulutların, aslında birer ailesi var.

Bulut deyip de geçmeyin. Hepsi, görünüşlerine ve yol açtıkları hava değişimlerine göre adlandırılmıştır. Aslında bulutlardan “dört büyük aile” olarak söz edebiliriz. Birçok bilimsel tanım gibi bulut çeşitleri de Latince adlar almıştır. Birbirinden farklı özellikler taşıyan bulut ailelerinin ortak özelliği, elbette hepsinin su damlacıklarından oluşuyor olmasıdır. Bulutlar atmosferdeki su buharının görünür halidir -bir diğeri de sistir. Ilık ve nemli hava, yükselir. Yükselirken de soğur. Soğuk hava, ılık hava kadar çok su buharı tutamadığından doygunlaşır. Fazla buhar toz zerrelerini sarar ve onların üzerinde su damlacıkları olarak yoğunlaşır. Sonunda bulut olarak görülür. Yani milyarlarca damlacığın bir araya gelmesi sonucu bulut ortaya çıkar.

Bulutların Rengi

Bulutlar aslında beyazdır. Ancak gri ya da siyah görünmelerinin nedeni kalınlıkları nedeniyle güneş ışınlarının geçişine daha az izin vermeleridir. Yani kalın ve yoğun bir bulutun gri ya da siyaha yakın görünme nedeni, güneş ışınlarının bu kalın tabakayı aşamamasıdır.

Hava Sıcaklığı ve Bulutlar

Bulutsuz gecelerde havanın bulutlu gecelere göre daha soğuk olduğunu fark ettiniz mi? Bulutların tıpkı bir yorgan gibi ısıyı yeryüzünde tutucu bir etkisi vardır. Bulut olmayınca yani bu etki olmayınca, yeryüzünden daha çok enerji uzaya geri yansır. Yani bulutların yorgan etkisi olmayınca, hava daha serin olur.

Bildiğiniz Bulut Tipleri Var mı?

Stratus

Bazı bulutlar yer yüzeyinden yansıyan enerjiyi tutup, geri yansıtır. Yani yorgan etkisi yaratır. Yeryüzünü yatak olarak düşünecek olursak, bu bulut tipi de yeryüzünün üzerine örtülmüş bir yorgan gibi sıcaklığı koruma görevi üstlenir. Bunların adı stratus’tur. Latince sözcük karşılığı örtü, battaniye, tabakadır. Gerçekten de yorgan gibi düz, kıvrımları az olan bulut tipidir. Ama stratus bulutları arkasında kalan güneşin hatlarını net olarak belli etmesine izin verir.

Bulutlar = Uçan Filler

Bulutların büyüklüğünü anlatabilmek için “fil ağırlığı” gibi popüler bir ölçü kullanılır. Ortalama bir kümülüs bulutunun 100 fil ağırlığında olduğu düşünülür. Bir fırtına bulutunun ağırlığının 200 bin file ulaştığı tahmin ediliyor. Neyse ki başımıza minik yağmur ve kar tanelerine dönüşerek düşüyorlar. Ancak 2010’da Amerika Birleşik Devletleri’nde Güney Dakota’da, bir futbol topu büyüklüğünde ve ağırlığı bir kiloyu bulan dolu tanelerinin yağdığını da unutmamak gerek.

Filler Neden Düşmüyor?

Çapı iki kilometre olan bir bulutun ağırlığının dört milyon kilo dolayında olduğu biliniyor. Söylerken bile inanması güç! Bu ağırlığın başımıza düşmeden havada dolaşıyor olması ne ilginç, değil mi? Düşmüyor ve havada asılı kalıyorlar; çünkü bu dev kütleler aynı zamanda dev bir alana yayılmış minicik su zerrecikleriyle buz kristallerinden oluşuyor. Yani bulutların yoğunluğu gerçekte çok çok düşüktür. Bulutlarda bulunan en büyük damlacığın çapı milimetrenin yüzde 1’i kadardır ve bir çay kaşığını doldurmak için buluttan binlerce su damlacığı almanız gerekir.

Bulutlar Ne Söyler?

Bazı öyküler ve deyimler, bilimsel araştırmaların da doğruladığı gerçekleri yansıtır. Hava durumu ve bulutlar; büyük kentlerde yaşayan ve günlük yaşamını sürekli kapalı yerlerde geçiren kişiler için ortak şeyleri ifade eder. Ne giyeceği, şemsiye alıp almayacağı, arabayı yıkatıp yıkatmayacağı, bir açık hava programı varsa ona gidip gitmeyeceği gibi… Bunun için hava durumu haberlerini dinlemek ya da o gün sabah gökyüzündeki bulutlara bakıp kişisel deneyimleriyle karar vermek en çok kullanılan yollardır. Oysa kırsal bölgelerde yaşayanlar için hava durumu bambaşka şeyler ifade eder. Sürekli açık havada olan bu kişiler tarım ve hayvancılıkla ilgilendikleri için havayı da özellikle izlerler. Esen rüzgârın yönü ve bulutların konumu havanın nasıl olacağına ilişkin doğru öngörülerde bulunmalarına yeter.

Bulut gider Ada’ya, çek eşeği odaya.
Bulut gelir Söke’ye, çek eşeği köşeye.
Bulut gider Aydın’a, bak işine kaydına.
Bu deyim Aydın yöresinde Kuşadası ve Söke ilçelerinin hava durumuna gönderme yapan, yüzlerce yılın deneyiminden damıtılıp gelmiş harika bir deyimdir. Türkiye’nin bu en verimli ovalarından biri bulunan Söke’de pamuk, ayçiçeği, buğday, mısır, zeytin, incir tarımı yaygındır. Dolayısıyla hava ve yağış durumu yöre halkı için büyük önem taşır. Eğer bulutlar Kuşadası’na (Ada’ya) doğru ilerliyorsa hava bütün gün yağışlı olacak; eğer Söke’ye doğru gidiyorlarsa kısa süreli yağmur yağacak; eğer Aydın’a doğru gidiyorlarsa da güneşli bir hava olacak demektir.