Venüs Mars’a doğru koşuyor!

Muzaffer Özgüleş

Merhaba sevgili gökyüzü tutkunları!

Bu ay gökyüzünde ilginç bir yarışın son parkurunu izleyeceğiz. Üç aydır batı ufku üzerinde yükselişine tanık olduğumuz Venüs, sol kulvardan, pardon doğudan hızla yaklaşan Mars’a doğru resmen koşuyor! Bu yarışta kim kazanacak dersiniz? Tabii ki dostluk ve gökyüzü sevgisi! Ayrıntılar aşağıda…

Venüs-Mars düeti

Akşamları, gün batımından hemen sonra batıda aylardır parlayan Venüs’ü fark etmeyen kalmadı herhalde… Gökyüzü tutkunları da güzeller güzeli Afrodit’in -yani Venüs’ün- yıl başından beri batıda giderek yükselişini izlemiştir zaten. O hızla yükselirken yanından önce Satürn’ün, sonra da Jüpiter’in geçip akşam gökyüzüne veda edişlerini de seyretmiştir!

Sayfadaki yıldız haritalarını üzerlerine tıklayarak daha büyük görebilirsiniz.

İşte, Venüs, bu ay bu gösteride finali Mars’la yapacak! Takvimler 22 Haziran’ı gösterirken bu kez Kızıl Gezegen, Venüs’ün 5 derece kadar yakınından geçecek. Üstelik bu iki komşu gezegen 22 Haziran’da, hatta 21 Haziran’da da gökyüzünde çok yakın görünecek. Bu tarihlerde yanlarına uydumuzu da alacaklar. Yani yılın en kısa iki gecesinde bu ikiliye hilal evresindeki Ay da eşlik edecek. Öyleyse değmeyin keyfimize!

1-30 Haziran tarihleri arasında, beşer gün arayla gece 21:00’da batıya doğru bakarken Venüs ile Mars’ın giderek yakınlaşması.

Sonra o da Satürn ve Jüpiter gibi alçalıp önümüzdeki aylarda gece gökyüzüne veda edecek. Peki, hangisinden söz ediyoruz? Venüs’ten mi Mars’tan mı? Yanıt, önce Venüs sonra Mars! Çünkü Venüs, 4 Haziran’da en yüksek akşam uzanımını yaptıktan sonra Güneş’e yaklaşmaya başlayacak bile. Yani 4 Haziran’dan sonra her gün Venüs’ün gökyüzünde daha kısa kaldığına tanık olacağız. Venüs temmuzun, Mars da ağustosun sonuna dek batıda görünmeyi sürdürecek.

Kısa haziran gecelerini Samanyolu’nu, yaz takımyıldızlarını ve göktaşı yağmurlarını izleyerek geçirmeyi, hatta sabahlamayı planlayanlara güzel bir haberimiz daha var. Sabaha karşı üç gezegen daha doğudan sırayla sahneye çıkacak. Geceyarısından sonra doğan Satürn’ü önce Jüpiter, sonra gün doğumuna doğru Merkür izleyecek. Hızlı gezegen Merkür’ü 20 Haziran’a kadar sabahları doğuda yakalayabilirsiniz.

Haziran ayının başından itibaren Satürn, Jüpiter ve Merkür’ü doğuda görebileceksiniz.

Haziran ayı gökyüzü takvimi

Bakalım haziran ayında gökyüzünde bizleri başka neler bekliyor? Merak ediyorsanız, aşağıdaki gökyüzü takviminin günlerine tıklamanız yeterli!

Not: Bu sayfadaki gezegen ve yıldız haritaları, Stellarium yazılımıyla oluşturulmuştur. Siz de stellarium-web.org adresinden ya da mobil uygulamadan anlık haritalara ulaşabilir, yazıda söz edilen derin uzay nesnelerini bulmak için kullanabilirsiniz.

Muzaffer Özgüleş

Parçalı Ay tutulması karşınızda!

Muzaffer Özgüleş

Merhaba gökyüzü severler! Bu kez lafı hiç dolandırmadan konuya girelim mi? Çünkü bu ayın hemen başında, mayıs ayının 5’inde bir parçalı ay tutulması bizleri bekliyor. Unutmadan takviminize not edin. Ayrıca mayıs ayında Ay-gezegen yakınlaşmaları, göktaşı yağmurları ve elbette ilkbahar takımyıldızları yine bizlerle olacak. Haydi, hemen ayrıntılara geçelim.

5 Mayıs Parçalı Ay Tutulması

Her ne kadar Türkiye’den görülmese de geçen ayın 20’sinde bir melez Güneş tutulması gerçekleştiğini anımsıyor olmalısınız. Peki, bunun ardından bir Ay tutulması gerçekleşmesini de bekliyordunuz, değil mi? Çünkü her Güneş tutulmasının yaklaşık iki hafta öncesinde ya da sonrasında mutlaka bir Ay tutulması olur. Geçen ayki içeriğimizde bundan söz etmiş, hatta nedenini keşfedebileceğiniz bir video da paylaşmıştık.

İşte, Nisan’ın 20’sindeki son Güneş tutulmasından tam 15 gün sonra, yani 5 Mayıs 2023’te, bir Ay tutulmasına tanık olacağız. Ancak bu seferki Ay tutulması parçalı (penumbral) olacak ve Ay, Dünya’nın tam gölge konisinden değil de yarı gölge (penumbra) konisinden geçecek. Dolayısıyla tam Ay tutulmalarının o ünlü kızıllaşan Ay görüntüsü ortaya çıkmayacak. Bunun yerine Ay, ışığını bir miktar kaybetmiş gibi görünecek.

Türkiye’den gözlem yapanlar için uydumuz 5 Mayıs akşamı tutulmuş halde doğacak, yani dolunay evresindeki Ay, Dünya’nın yarı gölge konisindeyken ve tam da güneş batarken doğu-güneydoğudan yükselmeye başlayacak. Gün batımıyla birlikte başlayan parçalı Ay tutulması ülkemizin değişik yerlerinden farklı süreler izlenecek -ortalama dört saat kadar. Elbette bu tutulma için bir çift gözün dışında bir şeye gereksiniminiz yok. Ama bir dürbün ya da teleskop da gözleminizi kesinlikle daha heyecanlı kılacaktır.

Mayıs ayında gezegenler ve göktaşı yağmurları

Mayıs akşamlarında bizleri gezegenlerden üçü -Venüs, Mars ve Satürn- yalnız bırakmayacak. Öteki iki gezegen -Jüpiter ve Merkür- de ayın sonuna doğru sabahları doğuda, Güneş’ten az önce yükselmeye başlayacak. Aşağıdaki takvimde gezegenlerin Ay’la yakınlaşmalarının hangi tarihte olacağını da görebilirsiniz.

Sayfadaki yıldız haritalarını üzerlerine tıklayarak daha büyük görebilirsiniz.

Mayıs ayının başında takımyıldızlar ve gezegenler gece boyunca (saat 21:00, 01:00 ve 05:00 sularında) yukarıdaki gibi görünecek.

Mayısta ayrıca iki göktaşı yağmuru da var. Bunlardan ilki 6 Mayıs’ta zirve yapan Kova (Eta Aquarid) göktaşı yağmuru. Sabaha karşı 3’ten sonra, Kova Takımyıldızı’nın olduğu noktadan geliyormuş gibi görünecek bu göktaşı yağmurunda saatte en çok 40 göktaşı sayabilirsiniz. İkinci göktaşı yağmuru, 9 Mayıs’taki Çalgı (Eta Lyrid) biraz zayıf olacak. Saatte ortalama üç göktaşını gün doğumundan hemen önceki saatlerde görme şansınız olacak.

Mayıs ayı gökyüzü takvimi

Bakalım mayıs ayında gökyüzünde bizleri başka neler bekliyor? Merak ediyorsanız, aşağıdaki gökyüzü takviminin günlerine tıklamanız yeterli!

Muzaffer Özgüleş

Beşi Bir Yerde!

Muzaffer Özgüleş

“Ayın Gökyüzü” köşesini keyifle izleyenler buradaysa, bu ayın şanslı gecesini açıklıyoruz. Tabii ki gökyüzü severler için bulutsuz her gece şanslı bir gecedir; ama şimdi söyleyeceğimiz tarihi mutlaka takviminize not edin: 23 Nisan 2023. “Not etmeye gerek yok, desenize o gün çifte bayram, şimdiden neşe doluyor insan!” dediğinizi duyar gibiyiz. O zaman hemen ayrıntılara geçelim, yazımızın başlığının neden “beşi bir yerde” olduğunu da açıklayalım…

Ay, Venüs, Aldebaran, Ülker ve Öküz yıldız kümeleri bir arada…

Bildiğiniz gibi Ay ve gezegen yakınlaşmaları ile göktaşı yağmurları çıplak gözle rahatça gözlenebilen keyifli gök olaylarıdır. Bu ay da önceki aylardan pek farklı değil ve yazının sonundaki takvimde ayrıntılarını göreceğiniz gibi birçok yakınlaşma yine bizleri bekliyor. Ancak nisan ayının 23’üncü gecesini özel kılan başka “güzellikler” de var. Bunlar için çıplak göz yine yeterli olacaktır; ama ışık kirliliğinden uzak bir ortama gidip bir de dürbün bulabilirseniz, geceniz daha da şenlenecektir…

Sayfadaki yıldız haritalarını üzerlerine tıklayarak daha büyük görebilirsiniz.

23 Nisan gecesi “beşi bir yerde”yi, yani Ay, Venüs, Aldebaran, Ülker ve Öküz yıldız kümelerini Boğa Takımyıldızı içinde görebilirsiniz.

Geçen aydan beri batıda hızlı yükselişini sürdüren Venüs, nisan boyunca Boğa Takımyıldızı’nda “gezinmeyi” sürdürecek. Ayın 11’inde Ülker açık yıldız kümesinin yanından geçtikten sonra 23 Nisan gecesi incecik bir hilâl evresindeki Ay ile yan yana gelecek. Bu yakınlaşmayı izlemek ya da fotoğrafını çekmek kuşkusuz çok hoş olacaktır. Ama bir dürbünle yalnızca Ay ile Venüs ikilisine değil, onların yakın çevresine de göz atarsanız, daha neler neler göreceksiniz…

Bir önceki gün, yani 22 Nisan akşamı, daha da ince bir hilâl biçimindeki uydumuzun yanından geçeceği Ülker (Yedi Kız Kardeşler ya da Pleiades) yıldız kümesini 23 Nisan’da da gözleyebilirsiniz. Dürbünle bakınca kız kardeşlerin yediden de çok olduğunu görüp şaşıracaksınız. Ayrıca onun biraz solunda Boğa Takımyıldızı’nın kızıl renkli “alfa”sı, yani en parlağı Aldebaran size göz kırpıyor olacak. Dahası, Aldebaran’ın biraz altında V şeklinde dizilmiş bir başka derin uzay nesnesi olan Öküz (Hyades) açık yıldız kümesini göreceksiniz. Kısacası gökyüzünde dar bir alana toplanan bu beş çarpıcı gözlem nesnesi, sizi saatlerce meşgul edebilecek güzellikte ve zenginlikte olacaklar.

23 Nisan gecesinin “beşi bir yerde”si size yetmediyse bir de bonusumuz var: Çalgı (Lyrid) göktaşı yağmuru. Akşam 21:00’dan itibaren, yani yukarıda söz ettiğimiz beşli, sahneden indikten hemen sonra başlayacak gösteride saatte yaklaşık 20 göktaşı sayabileceksiniz. Elbette ışık kirliliğinin olmadığı ideal koşullarda… Ama merak etmeyin, Ay da batmış olacağı için geriye tek engel bulutlar kalıyor. Umarız hem o geceniz hem de tüm geceleriniz bulutsuz olur ve gökyüzünün tadını doyasıya çıkarırsınız.

Son olarak birbirinden güzel gözlem fırsatıyla dolu bu nisan ayının içinde biz Türkiye’de yaşayanlar için ne yazık ki kaçan büyük bir fırsatın da olduğunu belirtelim: 20 Nisan’daki “melez” Güneş tutulması. Ender bir güneş tutulması türü olan bu melez (hibrit) tutulma Avustralya’dan ve çevresinden gözlenebilecek. Tutulma sırasında yıldızımız, uydumuzun ardında kaldığında ve Ay’ın gölgesi dünya yüzeyi boyunca hareket ettikçe tutulmanın da görünümü değişecek. Tam tutulma, son derece dar bir hat üzerinde izlenirken parçalı tutulma binlerce kilometre genişliğinde bir alandan görülebilecek. Melez Güneş tutulmaları o kadar nadirdir ki içinde bulunduğumuz yüzyıldaki tutulmaların yalnızca yüzde 3’ü melez tutulmadır.

Biliyor muydunuz?

Tutulmaların şöyle bir “huyu” vardır: Bir güneş tutulması her zaman bir Ay tutulmasından ya iki hafta önce ya da iki hafta sonra gerçekleşir. Neden acaba?

Nisan ayı gökyüzü takvimi

Bakalım nisan ayında gökyüzünde bizleri başka neler bekliyor? Merak ediyorsanız, aşağıdaki gökyüzü takviminin günlerine tıklamanız yeterli!

Muzaffer Özgüleş

Venüs ile Jüpiter Dip Dibe!

Muzaffer Özgüleş

Bu ay gökyüzünde yine cümbüş var! Ocak ayında Satürn’le yan yana gelen ve geçen ay giderek Jüpiter’e yaklaşan Venüs, 1 ve 2 Mart’ta dev gezegenle dip dibe olacak. Üstelik Satürn dışındaki öteki gezegenler de gün batımından sonra gözlem için uygun konumda olacaklar. Haydi, gelin ayrıntılara bakalım!

Mart ayında gezegenler

Gökyüzü tutkunları, özellikle gezegen yakınlaşmalarını yakından izleyenler anımsayacaktır: Gezegenler geçtiğimiz aylarda akşam gökyüzünde görkemli gösteriler sunmuştu. İşte, gösteri bu ay da hız kesmeden sürüyor. Üstelik açılışı da iki parlak gezegen Venüs ve Jüpiter, ayın ilk iki gününde muhteşem bir buluşmayla yapıyorlar. Gösteriyi izlemek için bilet de almanıza gerek yok, hava karardıktan sonra bulutlar olmasın yeter!

20 Şubat’tan 20 Mart’a kadar gün batımından sonra batıya doğru bakarken Jüpiter ile Venüs’ün yakınlaşması, buluşması ve yollarını ayırması.

Yapmanız gereken tek şey gün batımından hemen sonra batıya doğru bakmak. Geçtiğimiz haftalarda giderek alçalıp Güneş’e yaklaşan Jüpiter’i, ters yönde hızla yükselen ve Güneş’ten açısal olarak uzaklaşan Venüs’ün hemen yanında göreceksiniz. Mart ayının 1 ve 2. günü de iki gezegen dip dibe olacak. Öyle ki, aralarındaki uzaklık yalnızca yarım derece, yani dolunayın diski kadar olacak. Sonraki günlerde ikili yollarını ayıracak. Venüs yükselmeyi sürdürürken Jüpiter her geçen gün ufka daha da yaklaşacak.

Sayfadaki yıldız haritalarını üzerlerine tıklayarak daha büyük görebilirsiniz.

2 Mart’ta dip dibe gelecek Jüpiter ile Venüs’ü dürbünle hatta teleskopla bile aynı kadraj içinde görebilirsiniz.

Merkür ayın son günlerinde akşam gökyüzünde görülebilir; ancak mart ayının geri kalanında Güneş’e son derece yakın olduğu için onu görmek bir hayli güçleşecek. Yine de sabredip ayın sonunu bekleyenler, 27 ve 28 Mart’ta Merkür’ün yanında Jüpiter’i de bularak ödüllerini alabilir! Mart ayının tamamında akşam gökyüzünde alabildiğine ışıldayan Venüs’ün de bu manzaranın bir parçası olduğunu ekleyelim. Zaten onu gözden kaçırmanız olanaksız!

Mars, mart ayının başında gün batımında tam güney yönünde olacak. Ancak o da tıpkı öteki dış gezegenler gibi ağır ağır batıya doğru kayacak… Boğa Takımyıldızı’nda başladığı mart ayını İkizler’de tamamlayacak. Önceki aylara göre parlaklığı biraz azalsa da kızılımsı rengiyle yine kolayca ayırt edilebilecek. 28 Mart’ta da Ay ile yakınlaşacak.

Bu ay ortalıkta pek görünmeyen tek gezegen Satürn olacak. Neden mi? Çünkü bize -yani Dünya’ya- göre Güneş’in arkasından geçiyor da ondan. Ama merak etmeyin, mart ayının son günlerinde doğuda, gün batımından bir saat kadar önce yükselmeye başlayacak. Ondan sonraki aylarda da her geçen gün biraz daha erken doğarak olağan döngüsünü sürdürecek.

Mart ayı gökyüzü takvimi

Bakalım mart ayında gökyüzünde bizleri başka neler bekliyor? Merak ediyorsanız, aşağıdaki gökyüzü takviminin günlerine tıklamanız yeterli!

Muzaffer Özgüleş

Bu Kuyrukluyıldıza Dikkat!

Muzaffer Özgüleş

Yılın en kısa ayından tüm gökyüzü tutkunlarına merhaba! Şubat kısa olabilir ama geceleri uzundur. Üstelik görkemli ‘kış takımyıldızları’ ve peş peşe sahne alan gezegenleriyle dolu dolu bir aydır. Üstelik bu kez Şubat’ın bir de sürprizi var: Yeni bir kuyrukluyıldız! Geçen yıl keşfedilen C/2022 E3 ZTF kuyrukluyıldızı bu ay gözlem için çok elverişli bir konumda olacak hatta olasılıkla çıplak gözle bile görülebilecek. Haydi, gelin şubat ayında gökyüzünde neler olduğuna daha yakından bakalım!

Kuyrukluyıldızlar kolay kolay görülebilen gökcisimleri değildir. Yörüngesini bildiklerimiz bile yıllarca yüzlerini göstermez. Güneş Sistemi’nin derinliklerinde keşfedilmeyi bekleyenlerin de ne zaman ve nerede ortaya çıkacağı bilinmez. Haydi, keşfettiniz diyelim; parlaklığının artıp artmayacağı, çıplak gözle görülüp görülmeyeceği son ana kadar belli olmaz. (Kuyrukluyıldızlara ilişkin daha çok bilgi için bu içeriğimize göz atabilirsiniz.)

Geçen yıl mart ayının başında, ABD’deki Kaliforniya Teknoloji Enstitüsü’ne bağlı Zwicky Transient Facility’yi (ZTF) kullanan Bryce Bolin ve Frank Masci, yeni bir kuyrukluyıldız bulduklarını dünyaya duyurmuştu. İki gökbilimci bu kuyrukluyıldızı, gökyüzünü aralıksız tarayan geniş açılı ZTF kamerası sayesinde keşfetmişti. Kuyrukluyıldızın ilginç adının sonundaki ZTF de buradan geliyor! Baştaki C, periyodik olmayan kuyrukluyıldızı, 2022 E3 ise keşfedildiği yılı, ayı ve sırayı gösteriyor.

C/2022 E3 ZTF’nin geçtiğimiz yılın son günü teleskopla çekilmiş bir fotoğrafı. Siz bu içeriği okurken onun daha parlak bir hale gelmesi bekleniyor.

Keşfedildiğinden bu yana C/2022 E3 ZTF’nin görünür parlaklığı giderek arttı. Çünkü hızla Güneş’e doğru yaklaşıyor. 12 Ocak’ta yörüngesinde Güneş’e en yakın noktaya ulaşan kuyrukluyıldızın 31 Ocak’ı, 1 Şubat’a bağlayan gece Dünya’mıza en yakın mesafeden geçeceği ve en parlak halini alacağı hesaplanıyor. Çıplak gözle görülüp görülemeyeceğini kestirmek zor ama şubat ayının ilerleyen günlerinde de parlaklığını koruyacağı tahmin ediliyor.

12 Ocak, 1 Şubat ve 8 Şubat 2023 tarihlerinde C/2022 E3 ZTF kuyrukluyıldızının Güneş çevresindeki yörüngesi üzerindeki konumları. Görsel kaynağı: http://astro.vanbuitenen.nl/comet/2022E3)

12 Ocak, 1 Şubat ve 8 Şubat 2023 tarihlerinde C/2022 E3 ZTF kuyrukluyıldızının Güneş çevresindeki yörüngesi üzerindeki konumları.
Görsel kaynağı: http://astro.vanbuitenen.nl/comet/2022E3

Eğer dürbününüz ya da teleskopunuz varsa, aşağıdaki gökyüzü haritasından C/2022 E3 ZTF kuyrukluyıldızının hangi tarihte nerede olacağına bakarak onu gökyüzünde bulmaya çalışabilirsiniz. 1 Şubat’ta, yani bize en yakınken Zürafa takımyıldızında olacak kuyrukluyıldız, hızla ilerleyerek 5 Şubat’ta Arabacı’ya, 10 Şubat’ta Boğa’ya geçecek, 11 Şubat’ta da Mars’ın yakınlarında görünecek.

Şubat ayında gezegenler

Geçtiğimiz ay akşam gökyüzünde görkemli bir gösteri sunan gezegenler şubat ayında bu gösterilerini kısmen de olsa sürdürüyor. Merkür ayın ilk günlerinde sabah gökyüzünde güneydoğuda görülebilir. Ancak sonraki günlerde Güneş’e giderek yakınlaşacak ve ayın ikinci yarısında görülmesi zorlaşacak.

Sayfadaki yıldız haritalarını üzerlerine tıklayarak daha büyük görebilirsiniz.

Bu ay Venüs de akşam gökyüzünde alabildiğine ışıldayacak; onu gözden kaçırmanız olanaksız! Geçen ay batı ufkunda yükselmeye başlayan Venüs 22 Ocak’ta Satürn ile yan yana gelmiş, onu sollayıp geçtikten sonra yükselmeye devam etmişti. İşte, bu yükselişini -yani Güneş’ten açısal olarak uzaklaşmasını- Şubat boyunca da sürdürecek. 28 Şubat’ta da Jüpiter’in dibine kadar gelecek!

Mars, Boğa takımyıldızında ve doğuya doğru hareketine ağır ağır devam ediyor. Tabii gezegenimizin Güneş çevresindeki dönüşü nedeniyle biz onu her gün biraz daha batıya kaymış olarak görüyoruz. Önceki ay ulaştığı karşı konumdan sonra hızla sönükleşen Kızıl Gezegen’in parlaklığı bu ay 0,1 kadir dolayında olacak. Gün batımında güney-güneydoğu yönünde görülen Mars gece yarısından sonra batacak.

Şubat ayı gökyüzü takvimi

Bakalım şubat ayında gökyüzünde bizleri başka neler bekliyor? Merak ediyorsanız, aşağıdaki gökyüzü takviminin günlerine tıklamanız yeterli!

C/2022 E3 ZTF kuyrukluyıldızı en parlak durumda

Ay dolunay evresinde

Ay son dördün evresinde

Ay yeniay evresinde

Ay-Venüs yakınlaşması

Ay-Jüpiter yakınlaşması

Ay ilk dördün evresinde

Ay-Mars yakınlaşması

Muzaffer Özgüleş

Venüs ile Satürn
Yan Yana Geliyor!

Muzaffer Özgüleş

Yılın ilk ayında geceler hâlâ upuzun… Kış takımyıldızlarını doyasıya seyredebilir, göktaşı yağmurlarının tadını çıkarabilirsiniz. Ama ocak ayının en önemli gök olayını soracak olursanız, akşamları batıda Venüs’ün giderek Satürn’e yaklaşması, 22 Ocak’ta onunla buluşması ve sonra onu geçmesi deriz. Yılın ilk gününden itibaren her akşam gökyüzüne bakmak için daha iyi bir neden olamaz! Haydi gelin, biraz daha yakından inceleyelim.

Venüs Satürn’e yaklaşıyor!

Geçen ay Venüs yeniden akşam gökyüzüne geçmiş, gün batımından sonra batı ufkunu izlemeyi sevenleri daha da mutlu etmişti. Yeni yılın bu ilk ayındaysa batıdaki yükselişini sürdürüyor. Akşamın alacakaranlığında her geçen gün hem parlaklığı artıyor hem de daha geç batıyor. Öyle ki Oğlak Takımyıldızı’nda başladığı yolculuğunu ayın ikinci yarısında Kova Takımyıldızı’nda sürdürüyor. Venüs’ü ocak ayının ilerleyen akşamlarında daha kolay fark edeceksiniz. Ama asıl sürpriz ocak ayının 22’sinde yaşanacak.

1 Ocak’tan 31 Ocak’a kadar batı ufkunda gün batımından sonra Venüs ile Satürn’ün yakınlaşması.

Çünkü Satürn de 2023’e batı ufkunun üzerinde ve yine Oğlak Takımyıldızı’nda giriyor. Ancak ocak ayı ilerledikçe her geçen gün ufka biraz daha yaklaşacak ve 22 Ocak 2023 akşamı öbür yönden gelen Venüs’le dip dibe olacak! Bu ikilinin arasındaki açı, yarım dereceden daha az olacak. Yani dolunayın çapından bile daha az bir mesafe! Dürbünle ya da teleskopla baktığınızda bile Venüs ile Satürn’ü bir arada görebileceksiniz. Venüs -3,9 kadirlik parlaklığıyla dikkat çekerken onun yanındaki Satürn +0,8 kadirde ışıldayacak.

Sayfadaki yıldız haritalarını üzerlerine tıklayarak daha büyük görebilirsiniz.

22 Ocak akşamı Venüs-Satürn yakınlaşması.

22 Ocak’tan sonraki günlerde Satürn giderek ufka yaklaşırken Venüs yükselmeye devam edecek ve Satürn’le arayı açacak. 23 Ocak’ta ikilinin yanında incecik bir hilal de göreceksiniz. Ocak ayının son günü Satürn, gün batımından bir saat kadar sonra batarken Venüs ondan yaklaşık bir saat daha fazla gökyüzünde kalıp ufkun altına inecek. Önümüzdeki ay Güneş’in arkasından geçmeye hazırlanan Satürn bir süreliğine bizlere veda edecek ve Mart’ın sonuna doğru sabah gökyüzünde yine karşımıza çıkacak.

Ocak ayında göktaşı yağmurları

Dörtlük göktaşı yağmuru (Quadrantid), ortalamanın üzerinde bir göktaşı yağmurudur ve en yoğun olduğu aralıkta saatte 40 kadar göktaşı sayılabilir. Bu yağmur, 2003’te keşfedilen ve “2003 EH1” olarak adlandırılan bir kuyrukluyıldızın geride bıraktığı döküntülerce üretilir. Dünyamız da her yıl 1-5 Ocak tarihleri arasında bu döküntülerin arasından geçer. Quadrantidler bu yıl Ocak’ın 3’ünü 4’üne bağlayan gece zirve yapacak ancak aynı gece dolunaya yakın bir evredeki Ay, sönük göktaşlarının izlenmesini engelleyecek gibi görünüyor. Yine de parlak göktaşlarını yakalayabilirsiniz. Gece yarısından sonra, karanlık bir yerden, Çoban Takımyıldızı’ndan geliyormuş gibi görünecek göktaşları için gözlerinizi dört açın!

Ocak ayının 19’unda bir başka göktaşı yağmuru -Küçük Ayı (Ursa Minorid) göktaşı yağmuru- zirve yapacak. Her ne kadar Ay, yeniaya oldukça yakın bir evrede olsa da bu yağmur Quadrantidlere göre biraz zayıftır: Saatte ortalama üç göktaşı bekleniyor. Yine de 15-25 Ocak arasında kuzeyden, Küçük Ayı Takımyıldızı’ndan geliyormuş gibi görünen göktaşlarını izlemeyi unutmayın.

Ocak ayında öteki gezegenler

Ayın ilk yarısında akşamları batıda zar zor görünen Merkür, ayın ikinci yarısında sabahları sahnede olacak. 23 Ocak’ta sabah gökyüzünde en yüksek noktaya ulaşacak hızlı gezegen 30 Ocak’ta Güneş’ten en büyük (25 derece) batı uzanımında, dolayısıyla en görülebilir konumda olacak. Yalnızca keskin gözlülere değil, bulutsuz bir havada sabah erken kalkıp doğu ufkuna bakan herkese görünecek.

1 Ocak 2023 akşamı gün batımından sonra güneye doğru bakarken batıdan doğuya doğru sıralanan gezegenler: Merkür, Venüs, Satürn, Jüpiter ve Mars.

Mars, geçen ay ulaştığı karşı konumdaki ışıltılı görünümünden sonra bu ay hızla sönükleşiyor. Parlaklığı ay başında -1,2 kadirdi; ayın sonunda -0,2 kadire kadar iniyor. 12 Ocak’ta tersinir hareketine son verecek Mars, öteki gezegenler gibi doğuya doğru hareketini sürdürecek. Geçtiğimiz 8 Aralık’ta Ay tarafından örtülen Kızıl Gezegen bu ayın 30’unda da Ay’ın arkasında kalsa da bu olayı Türkiye’den göremeyeceğiz. Ancak aynı gece Ay-Mars yakınlaşmasını izleyebileceğiz.

23 Ocak

Jüpiter de yukarıda söz ettiğimiz Satürn gibi giderek daha erken batıyor. Günbatımıyla birlikte güney-güneybatı doğrultusunda -1,9 kadirde ışıldamaya başlayan dev gezegen hemen hemen gece yarısına dek görünebilecek. 20 Ocak’ta eliptik yörüngesinde Güneş’e en yakın konumda olacak. Ancak bu, parlaklığının artacağı anlamına gelmiyor.

30-31 Ocak

Ocak ayı gökyüzü takvimi

Bakalım ocak ayında gökyüzünde bizleri başka neler bekliyor? Merak ediyorsanız, aşağıdaki gökyüzü takviminin günlerine tıklamanız yeterli!

Ay-Mars yakınlaşması

Dörtlük (Quadrantid) göktaşı yağmuru

Ay dolunay evresinde

Mars’ın tersinir hareketi sona eriyor

Ay son dördün evresinde

Küçük Ayı (Ursa Minorid) göktaşı yağmuru

Ay yeniay evresinde

Merkür sabah gökyüzünde en yüksek noktada (Gün doğumunda önce, doğu ufku üzerinde)

Ay-Jüpiter yakınlaşması

Ay ilk dördün evresinde

Merkür en büyük batı uzanımında (Gün doğumunda önce, doğu ufku üzerinde)

Ay-Mars yakınlaşması

Mars En Yakınımızda!

Yılın son ayındayız ve geceler uzun mu uzun… Eğer bulutlar da izin verirse gözlem için her şey uygun demektir. O zaman değmeyin keyfimize! Eğer “Aralıkta en çok öne çıkan gözlem konusu nedir?” diye soracak olursanız, size hemen “Mars” deriz. Çünkü Kızıl Gezegen bu ay yerberide, yani Dünya’ya en yakın konumda! Haydi gelin, Mars’a ve aralık ayının öteki önemli gök olaylarına yakından bakalım.

Kızıl Gezegen dibimizden geçiyor!

Güneş Sistemi’ndeki komşumuz Mars, yıldızımız Güneş’in çevresinde izlediği yörünge boyunca bazen Dünya’ya yaklaşır bazen de uzaklaşır. Tabii Mars dönerken Dünya da yerinde durmaz. Bu nedenle bu yakınlaşmalar ve uzaklaşmalar her yıl değil de ortalama olarak iki yılda bir gerçekleşir. Üstelik her iki gezegenin de yörüngesi çember değil elipstir. Bu nedenle bu ikili bazen çok yakın bazen çok uzak olur. Hatta Mars’a gönderilen uzay araçlarının fırlatma tarihleri de bu yakınlaşmalara göre belirlenir.

İşte, takvimler 1 Aralık 2022’yi gösterdiğinde Mars, Güneş’in çevresindeki yörüngesinde Dünya’ya en yakın geçişlerinden birini daha yapacak. Bu tarihte yerberi konumunda olacak Kızıl Gezegen, Dünya’ya 0,54 Astronomik Birim (1 AB, Güneş’le Dünya arasındaki ortalama uzaklık olan 149.597.870,7 kilometredir), yani yalnızca 80 milyon kilometre uzakta olacak. Bu uzaklık size hiç de yakın gelmemiş olabilir. Ancak Dünya’ya en uzak konumundayken 400 milyon kilometre ötemizde olduğunu da anımsatmak isteriz!

gunes sistemi ustten2 Mars En Yakınımızda!

gunes sistemi yandan2 Mars En Yakınımızda!

gunes sistemi ustten mobil Mars En Yakınımızda!

gunes sistemi yandan mobil Mars En Yakınımızda!

Güneş Sistemi’ndeki gezegenlere 1 Aralık 2022’de üstten ve yandan bakış. Mars eliptik yörüngesinde Dünya’ya en yakın konumda, başka bir deyişle yerberide.

Bu tarihten bir hafta sonra, yani 8 Aralık’ta, Mars bu kez karşı konuma geçecek (karşı konumun ne olduğunu anımsamak isteyenler, şu içeriğimize bakabilir). Güneş’in batmasıyla birlikte doğacak Kızıl Gezegen gece yarısı gökyüzündeki en yüksek noktasına ulaşacak ve sabah gün doğarken batacak. Hatta o gece dolunay evresindeki uydumuz da gökyüzünde Mars’ın yakınlarında olacak. Mars’ın gece gökyüzündeki büyüklüğü ve parlaklığı, bize en yakın olduğu bu tarihler boyunca artacak ve -1,9 kadire kadar çıkacak.

Sayfadaki yıldız haritalarını üzerlerine tıklayarak daha büyük görebilirsiniz.

Mars, aralık ayının sonraki haftalarında da Dünya’ya görece yakın bir konumda olmayı sürdürecek. Dolayısıyla yerberi ve karşı konumdan sonraki günler de onu gözlemek için gayet uygun zamanlar. Çıplak gözle yapacağınız gözlemlerde Mars’ı, Boğa Takımyıldızı’nda kırmızımsı rengiyle kolayca ayırt edebilirsiniz. Ne var ki onu yine noktasal bir ışık kaynağı olarak göreceksiniz. Mars’ın diskini görebilmek için iyi bir dürbününüz ya da bir teleskopunuz olmalı.

Aralık ayında öteki gezegenler

Bu ay itibarıyla Venüs yeniden akşam gökyüzüne geri dönüyor. Ay boyunca günbatımından hemen sonra batı ufkunda parıldayacak ama kısa süre sonra batacak. Ayın sonuna doğru 22 Mart dolaylarında, Merkür de akşam gökyüzünde, keskin gözlülere güney batı yönünde kısa süreliğine görünecek. Jüpiter tüm ay boyunca gece yarısına kadar, Satürn de gecenin ilk birkaç saatinde rahatlıkla gözlenebilecek.

Aralık ayı gökyüzü takvimi

Bakalım aralıkta gökyüzünde bizleri başka neler bekliyor? Merak ediyorsanız, aşağıdaki gökyüzü takviminin günlerine tıklamanız yeterli!

Mars Dünya’ya en yakın konumda (yerberi)

Ay-Jüpiter yakınlaşması

Ay-Mars yakınlaşması

Ay dolunay evresinde; Ay-Mars yakınlaşması; Mars karşı konumda

İkizler (Geminid) göktaşı yağmuru (saatte ortalama 120 göktaşı)

Ay son dördün evresinde

Küçük Aslan (Leonis Minorid) göktaşı yağmuru

Merkür en büyük doğu uzanımında

Kış gündönümü; Kuzey Yarımküre’de en uzun gece; Küçük Ayı (Ursid) göktaşı yağmuru (saatte ortalama 7 göktaşı)

Ay yeniay evresinde

Merkür akşam gökyüzünde en yüksek noktada, Ay-Merkür-Venüs yakınlaşması

Ay-Satürn yakınlaşması

Ay-Jüpiter yakınlaşması

Ay ilk dördün evresinde

Aslan Göktaşı Yağmuru Geliyor!

Muzaffer Özgüleş

Sonbaharın en önemli gök olayına hazır mısınız?

Her yıl olduğu gibi bu yıl da kasımda gökyüzünde bizleri eşsiz bir gösteri bekliyor. 18 Kasım’da zirve yapacak Aslan (Leonid) göktaşı yağmuru, eğer o gece bulutlar da izin verirse gökyüzünde peş peşe “kayan yıldızlar” göreceğimiz anlamına geliyor! Biliyorsunuz, tek yapmanız gereken sıkıca giyinip bir matın ya da battaniyenin üstüne uzanmak ve gökyüzüne bakmak! Haydi gelin, önce Leonidlere sonra da kasımın diğer önemli gök olaylarına yakından bakalım.

Burada gördüğünüz, gerçek bir görüntü değil aslında. Ama bir göktaşı yağmuru sırasında olup bitenleri gayet iyi anlatıyor. Dünya, Güneş çevresindeki yörüngesinde ilerlerken sık sık bazı “döküntülerin” içinden geçer. Bunlar daha önce o bölgeden geçmiş bir kuyrukluyıldızın ardında bıraktığı kaya parçaları, taşlar ve toz zerreleridir. İşte, bunlar atmosferimize büyük bir hızla girerler. Çünkü biz pek fark etmesek de Dünya Güneş çevresindeki yörüngesinde çok büyük bir hızla ilerler.

İşte, o minicik toz zerrelerinin ya da en büyüğü çakıl taşı kadar olan parçacıkların bu hızla atmosfere girişleri epey ateşli olur! Sürtünmeden dolayı hemen yanarlar ve yanma boyunca gökyüzünde kısa süreli bir ışık çizgisi oluştururlar. Gece ya da gündüz fark etmez aslında, bu tip yanmalar sürekli olur. Ama geceleyin, özellikle de dolunay gibi bir ışık kaynağının olmadığı gecelerde bunlar hemen fark edilir; çünkü çok gösterişli olurlar. Bunlara göktaşı yağmuru denir.

Her yıl olduğu gibi bu yıl da kasım ayı boyunca önemli bir göktaşı yağmuruna tanık olacağız: Aslan Göktaşı Yağmuru ya da Leonidler. Gökyüzünde Aslan Takımyıldızı’ndan geliyormuş gibi göründükleri için böyle anılırlar. Bu göktaşı yağmurunun kaynağı aslında 55P/Tempel-Tuttle adlı bir kuyrukluyıldızdır. Yani bizi bekleyen şenliğin kaynağı, özel olarak bu kuyrukluyıldızın geride bıraktığı “döküntüler”dir!

Leonidler bu yıl 18 Kasım’da zirve yapacak. Yani gezegenimizin en çok “döküntünün” içinden geçeceği tarih budur. Ama gerçekte bu göktaşı yağmurunu 6 Kasım’dan 30 Kasım’a kadar gözlemek mümkündür; çünkü söz konusu döküntüler uzayda geniş bir alana yayılmıştır. Leonidler özellikle gece yarısından sonra aktif olacak. Çünkü göktaşı yağmurunun kaynağı, gece yarısından sonra görüş alanımıza tümüyle girecek. Başka bir deyişle göktaşlarının geliyor gibi göründüğü Aslan Takımyıldızı gece yarısı doğacak. 18 Kasım’da Ay da sabaha doğru doğacağı için çok sayıda -saatte ortalama 15 kadar- “kayan yıldız” görebilirsiniz.

Sayfadaki yıldız haritalarını üzerlerine tıklayarak daha büyük görebilirsiniz.

Göreceğiniz göktaşlarının Aslan yağmuruna mı yoksa başka bir yağmura mı ait olduğunu yukarıdaki haritayı kullanarak tahmin edebilirsiniz. Göktaşlarının geldiği doğrultu, haritada işaretlenen “kaynak” noktalarından hangisine varıyor, ona bakın. Çünkü bu ay bizleri başka göktaşı yağmurları da bekliyor: 12 Kasım’daki Kuzey Boğa (Taurid), 21 Kasım’da Tekboynuz (α-Monocerotid), 28 Kasım’daysa Avcı (Orionid) göktaşı yağmurları zirve yapıyor. Bu yağmurlarda beklenen saatte ortalama göktaşı sayısı da sırasıyla 5, 3 ve 3 şeklinde… Leonidler kadar bereketli değiller belki; ama bu tarihlerde gözlem yapıyorsanız, şansınız yaver gidebilir!

Kasım ayı gökyüzü takvimi

Bakalım kasımda gökyüzünde bizleri başka neler bekliyor? Merak ediyor musunuz? O halde aşağıdaki gökyüzü takviminin günlerine tıklamanız yeterli!

Ay ilk dördün evresinde, Ay-Satürn yakınlaşması

Ay-Jüpiter yakınlaşması

Ay dolunay evresinde; tam Ay tutulması (Türkiye’den gözlenemiyor)

Ay-Mars yakınlaşması

Boğa (Taurid) göktaşı yağmuru (saatte ortalama 5 göktaşı)

Ay son dördün evresinde

Aslan (Leonid) göktaşı yağmuru (özellikle gece yarısından sonra, saatte ortalama 15 göktaşı)

Tekboynuz (α-Monocerotid) göktaşı yağmuru (özellikle gece yarısından sonra, saatte ortalama 3 göktaşı)

İkizler (ε-Geminid) göktaşı yağmuru (saatte ortalama 3 göktaşı)

Ay yeniay evresinde, Jüpiter’in tersinir hareketinin sonu

Avcı (Orionid) göktaşı yağmuru (saatte ortalama 3 göktaşı)

Ay-Satürn yakınlaşması

Ay ilk dördün evresinde

Parçalı Güneş Tutulmasına Hazırlanın!

Muzaffer Özgüleş

Parçalı Güneş Tutulmasına Hazırlanın!

Sonbaharın gelmesiyle birlikte gökyüzünde bir haraketlilik olur! Gündüzlerin kısalmasıyla birlikte artan gözlem süreleri, geceleri gökyüzünde yaşanan şöleni daha da zenginleştirir. Ama bu Ekim’in 25’inde ilginç bir şey olacak. Gece değil, gündüz bizi eşsiz bir gökbilim olayı bekliyor: Parçalı güneş tutulması! Haydi, şimdi hem o güne hazırlık yapalım hem de Ekim’in öteki gökyüzü olaylarına göz atalım.

25 Ekim 2022 Parçalı Güneş Tutulması

Uydumuz Ay, her ay Güneş ile aramıza girer. Dünya çevresinde 29,5 günde bir dönmesinin kaçınılmaz bir sonucudur bu. Ancak her seferinde Ay’ın gölgesi tam da gezegenimizin üstüne düşmez. Bazen gölge Dünya’nın dışına düşer, bazen sıyırır geçer, bazen de kısmen Dünya’ya düşer. İşte, bu durumda parçalı güneş tutulması yaşanır. Daha önceki bir içeriğimizde tutulmanın nasıl gerçekleştiğini bir deneyle anlatmıştık. Buradaki görsel de bu durumu gayet açık bir şekilde gösteriyor.

İşte bu ay, tam gölge konisinin oluşmayacağı bir parçalı tutulma bizleri bekliyor. Dünya üzerinde -aşağıdaki haritada görülen- bölgelerde izlenebilecek bu tutulma, Türkiye’nin farklı illerinden de yüzde 30 ile yüzde 56 arasında değişen örtülme oranıyla gözlenebilecek. Örneğin, Ankara’da 12.39’da başlayacak tutulmanın zirve noktası, yüzde 42’lik örtülmeyle 13.54’te yaşanacak ve sonra giderek açılmaya başlayan Güneş 15.08’de Ay’ın gölgesinden tümüyle çıkacak.

Siz de bu linkteki haritadan kendi yaşadığınız yerin üzerine tıklayarak sizi ilgilendiren tutulma ayrıntılarını öğrenebilirsiniz. Örneğin burada İstanbul için tüm ayrıntıları bulabilir, hatta bir tutulma animasyonu bile izleyebilirsiniz. Dakika dakika Güneş’in Ay tarafından örtülüşünü ve sonra yeniden açılışını görebilir, tutulma için önceden planlama yapabilirsiniz.

25 Ekim 2022 parçalı güneş tutulmasının gezegenimiz üzerinde nerede, ne kadarlık bir yüzdeyle görüneceğini gösteren bu haritaya siz de bu linkten ulaşabilirsiniz.

Tutulmalar unutulmaz deneyimlerdir. Ancak çok önemli bir ayrıntıyı da unutmamak gerekir: Güneş tutulmaları asla çıplak gözle izlenmez.

Bu ayki gibi parçalı tutulmalarda tutulmanın başlangıç anından bitiş anına dek mutlaka özel tutulma gözlükleri kullanmalısınız. Tam tutulmalara denk gelmek pek kolay değildir; ama yalnızca tam tutulma anlarını -o da çok kısa süreliğine- çıplak gözle izlemek mümkündür. Ender yaşanan bu anların dışında, Güneş’in büyük bölümü Ay tarafından kapanmış olsa bile doğrudan güneşe bakmamalısınız. Güneşe çok kısa süreliğine de olsa çıplak gözle bakmak, siz hiç farkına bile varmadan görme yetinizi kalıcı olarak yitirmenize neden olabilir.

Güneş gözlüğü tutulma izlemek için kesinlikle işe yaramaz! Eğer uygun güneş filtreniz yoksa dürbün, teleskop gibi optik araçlarla tutulmayı izlemek de çok tehlikelidir; bir saniyeliğine bile denemeyin! Eğer tutulma gözlüğünüz ya da optik aygıtlarınız için güneş filtreniz yoksa, size bunlar yerine güneşe doğrudan bakmadan parçalı tutulmayı izlemenin iki güzel alternatifinden söz edelim.

İlki, bir kâğıt ya da karton üzerine iğneyle delik açma yöntemi. Şekilde gördüğünüz gibi çok küçük bir delik açıp, üstten gelecek güneş ışığının bu delikten geçerek alttaki açık renkli kâğıda düşmesini sağlayın. Elinizde tuttuğunuz kâğıdın ya da kartonun yüksekliğini değiştirerek görüntünün netliği ayarlayabilirsiniz. Tutulan güneşin görüntüsü alttaki kâğıda ters olarak düşecek, yani gökyüzünde sağ tarafı kapanan güneşi, kâğıt üzerinde sol tarafı kapanmış olarak göreceksiniz. Dilerseniz daha çok sayıda delik de açabilirsiniz -aslında öylesi daha eğlenceli olur.

İkinci ve daha da eğlenceli yöntemse üzerinde delikler olan bir hasır şapkanın, bir kevgirin ya da bir ağacın yapraklarının içinden geçen güneş ışınlarının yere düşmesini izlemektir! Yukarıdaki iğne deliği tekniğinin burada da devrede olduğunu fark ettiniz, değil mi? Çünkü gerek hasır şapka ve kevgirdeki ufak delikler gerekse ağaç yapraklarının arasındaki küçük boşluklar, iğne deliği etkisi yaratır ve göreceğimiz sonuç yerdeki onlarca küçük tutulmuş güneş olacaktır!

Ekim ayı gökyüzü takvimi

Bakalım ekimde gökyüzünde bizleri başka neler bekliyor? Merak ediyor musunuz? O halde aşağıdaki gökyüzü takviminin günlerine tıklamanız yeterli!

Bu aya özel olarak çok sayıda göktaşı yağmuru olduğunu fark edeceksiniz. Tabii her biri o kadar da bol meteorlu geçmeyecek bu yağmurların. Ancak yine de şansınızı deneyebilirsiniz. Takvimdeki günlerde saatlik göktaşı beklentileri yer alıyor. Tıkladığınızda açılan yıldız haritalarındaysa göktaşlarının kaynağı yeşil renkle gösteriliyor. Harita üzerindeki saate de dikkat ederseniz, uygun bir gözlem zamanı ve konumu seçmenizde bu bilgiler size yardımcı olacaktır.

Ay ilk dördün evresinde

Ay-Satürn yakınlaşması

Ay-Jüpiter yakınlaşması

Ay dolunay evresinde

Boğa (Taurid) göktaşı yağmuru (saatte ortalama 5 göktaşı)

Arabacı (δ-Aurigid) göktaşı yağmuru (saatte ortalama 2 göktaşı)

Ay-Mars yakınlaşması (geceyarısından itibaren)

Ay son dördün evresinde

İkizler (ε-Geminid) göktaşı yağmuru (saatte ortalama 3 göktaşı)

Avcı (Orionid) göktaşı yağmuru (saatte ortalama 15 göktaşı)

Satürn’ün tersinir ilerleyişinin sonu

Küçük Aslan (Leonis Minorid) göktaşı yağmuru (saatte ortalama 2 göktaşı)

Parçalı Güneş tutulması, Ay yeniay evresinde

Mars’ın tersinir hareketinin başlangıcı

Bu ay da Jüpiter
Karşı Konumda!

Muzaffer Özgüleş

Geçen ay Satürn karşı konumdaydı, bu ay da Güneş Sistemi’nin en büyük gezegeni Jüpiter! Yalnızca o mu? Onun dört büyük uydusu İo, Europa, Ganymede ve Callisto da gözlem için en uygun konumda. Eğer dürbününüz ya da teleskopunuz varsa yaşadınız! Ama yoksa da hiç üzülmeyin, bu ay da gökyüzünde sizleri memnun edecek çok şey var. Önce Jüpiter’e, sonra da onlara bakalım mı? Önce Jüpiter’e, sonra da onlara bakalım mı?

Kısalan gündüz ve uzayan gece sürelerinin yeniden eşitlendiği güz ekinoksunun ayı eylül, geldi çattı işte! 23 Eylül’den sonra geceler daha da uzun olacak ve bu biz gökbilimseverler için daha uzun gözlem süresi anlamına gelecek. Bu gözlemlere gezegenlerle başlamak iyi bir fikir. Çünkü Güneş Sistemi’nin iki devi, Jüpiter ve Satürn, gözlem için en uygun konumdalar. Geçen ayki içeriğimizde Satürn’ün karşı konuma ulaştığını söylemiş, Satürn gözlemiyle ilgili bazı ipuçları vermiştik. Aradan bir ay geçse de Satürn, gözlem için hâlâ iyi bir konumda, bizden söylemesi…

Ama şimdi asıl gündemimiz karşı konuma gelen Jüpiter. Yani, Güneş batarken Jüpiter doğacak ve sabaha kadar güneyde bir yay çizip Güneş doğarken de batacak. Jüpiter-Dünya-Güneş üçlüsünün düz bir çizgi oluşturduğu yılın bu döneminde, hem dev gezegen bize daha yakın olacak hem de böylesi bir dizilimde Jüpiter, Güneş ışınlarını tam karşıdan yansıtarak -2,94 kadir parlaklığa ulaşacak. Bir başka deyişle “dolun-Jüpiter” olacak! Tam tarih vermek gerekirse 26 Eylül’de karşı konuma ulaşacak. Ama Jüpiter’in eylül boyunca karşı konuma yakın olduğunu söyleyebiliriz. Ayın başında gün batımından bir saat kadar sonra doğan dev gezegen ay sonunda tüm gece gökyüzünde olacak.

Bu köşeyi düzenli takip edenler anımsayacaktır; daha önceki bir içeriğimizde Jüpiter’le ilgili ayrıntılı bilgi vermiş, Galileo uydularından ve gezegenin dikkat çekici özelliklerinden söz etmiştik. Hatta bir Jüpiter gözlem günlüğü önerisinde bile bulunmuştuk. Hazır Jüpiter yine karşı konumdayken bu günlük projesini yinelemeye ne dersiniz? Tıpkı onları ilk gözleyen ünlü gökbilimci Galileo Galilei’nin aşağıdaki resimde yaptığı gibi! Eğer sizin de bir teleskopunuz varsa eylül boyunca her gece ya da iki gecede bir Jüpiter’i ve uydularını gözleyin ve gördüklerinizi bir defterin sayfalarına çiziverin. Ayın sonunda defterin sayfalarını hızlıca çevirirken Galileo uydularının Jüpiter’in çevresindeki dönüşünün hoş bir animasyonunu elde edeceksiniz.

Sayfadaki yıldız haritalarını üzerlerine tıklayarak daha büyük görebilirsiniz.

Jüpiter ve uydularının eylül ayı boyunca iki günde bir akşam 21:00 sularında nasıl görüneceğini bu görsellerden takip edebilir, çizimlerinizle karşılaştırabilirsiniz.

Galieo’nun bu gözlemleri ve çizimleri belki ilk bakışta basit, hatta anlamsız görünebilir. Oysa bunlar, evrene bakış açımızı tümüyle değiştirmişti. Neredeyse herkesin inanageldiği ve sorgulamaya yanaşmadığı Güneş’in, (gezegenlerin ve yıldızların da) Dünya’nın çevresinde döndüğünü ileri süren Dünya merkezli evren görüşü, bu gözlemlerle büyük bir yara almıştı. Jüpiter’in kendi çevresinde dönen uyduları olduğunu fark eden Galileo, gerçekte her şeyin bizim (Dünya’nın) çevremizde dönmediğini kanıtlamış, Dünya’nın evrenin merkezinde yer aldığını düşünenlerin uykusunu kaçıracak çok büyük bir keşfe imza atmıştı.

Eylül ayı gökyüzü takvimi

Bakalım eylülde gökyüzünde bizleri başka neler bekliyor? Merak ediyor musunuz? O halde aşağıdaki gökyüzü takviminin günlerine tıklamanız yeterli!

Arabacı (Aurigid) ve Kova (Aquarids) göktaşı yağmurları

Ay ilk dördün evresinde

Ay-Satürn yakınlaşması

Ay dolunay evresinde

Ay-Jüpiter yakınlaşması

Ay-Mars yakınlaşması (geceyarısından itibaren)

Ay son dördün evresinde

Sonbahar ekinoksu (gündüz ve gece süreleri eşit)

Jüpiter karşı konumda, Ay yeniay evresinde

Halkalı Gezegen Karşı Konumda!

Muzaffer Özgüleş

Halkalı Gezegen Karşı Konumda!

Son birkaç aydır gezegenler, biz gökyüzüseverlere eşsiz manzaralar sunuyor… Örneğin, geçen ay sabah gökyüzünde beş gezegenin Güneş’e uzaklıklarına göre dizildiğine tanık olduk. Yanlarına Ay’ı da alıp sabahlarımızı iyice şenlendirmişlerdi; tabii erken uyanıp görebilenler için! Bu ay da Satürn karşı konumda olacak. Yani gözlem için en uygun, üstelik Dünya’ya en yakın konumda ve tüm gece boyu bizlerle olacak.

Ağustos gökyüzünde genellikle Perseidler yani Kahraman göktaşı yağmuru baş roldedir. Ancak bu yıl Perseidlerin zirve yaptığı 12-13 Ağustos tarihlerine dolunay denk geldiği için yılın bu en bereketli göktaşı yağmurunda çok parlak ateş topları dışında pek bir şey göremeyebiliriz. Gökyüzü tutkunları için üzücü bir durum tabii… Ama neyse ki gökyüzünde görülecek şeyler hiç bitmiyor!

Bu ayın en önemli gök olaylarından biri, Satürn’ün karşı konuma gelmesi. Bir gezegenin karşı konuma gelmesinin anlamı şudur: Dünya, gezegenle Güneş’in tam arasına girer ve bu üçlü düz bir çizgi oluşturur. Yani Dünya’nın karanlık yanından (geceleri) bakıldığında Satürn tam karşımızda ve yılın öteki zamanlarına göre en yakın konumda yer alır. Bunun başka bir anlamı da şudur: Güneş batarken gezegen doğar, Güneş doğarken de batar. Karşı konumu daha kolay anlamak için dolunayı düşünebilirsiniz. Çünkü uydumuz her ay dolunay evresindeyken karşı konuma geçer.

agustos 2022 02 1 Halkalı Gezegen Karşı Konumda!

Görsel kaynağı: NASA

İşte, bu ayın ortasına denk gelen “Satürn karşı konumda oluşu” da tüm ay boyunca gezegenin uygun bir gözlem konumunda olduğunu, neredeyse tüm gece görülebileceğini ve Dünya’ya yılın geri kalanına göre daha yakın olacağını müjdeliyor. Yine de Satürn’ü görmek için ufuktan yükselmesini beklemek iyi olacaktır. Oğlak Takımyıldızı’ndaki gezegeni 0,29 kadir parlaklığı ve kızılımsı rengiyle bulmanız kolay olacaktır.

agustos 2022 03 Halkalı Gezegen Karşı Konumda!

Teleskopla satürn ve uyduları

Karşı konumdaki gezegen Satürn olunca akla hemen halkalarının gözlemi geliyor. Ancak Satürn’ün halkalarını net görebilmek için bir teleskop şarttır. 10x büyütmeli bir dürbün bu gezegenin halkalarının olduğunu anlamamızı sağlasa da ne yazık ki yeterince keskin bir görüntü sunmaz. Satürn’ü anca kepçe kulaklı bir baş ya da kulplu bir tencere gibi görürüz. Ama küçük de olsa bir teleskopunuz varsa, o zaman halkaları net olarak görebilirsiniz. Belki aşağıdaki gibi bir görüntü olmaz; ama yine de kesin olarak etkilenirsiniz.

agustos 2022 04 Halkalı Gezegen Karşı Konumda!

Görsel kaynağı: NASA

Aşağıdaki görsellerde şunlar var: Çıplak gözle göreceğiniz Satürn, dürbünle göreceğiniz Satürn, teleskopla göreceğiniz Satürn ve güçlü bir teleskopla göreceğiniz Satürn. Hepsi de 14 Ağustos gecesi, yani karşı konumdaki görüntülerdir.

Sonraki görsellerde, Satürn’ün yanı başında başka gökcisimleri olduğunu da fark edeceksiniz. Evet, bunlar Satürn’ün uydularıdır. En sağdaki, kızıl renkli ve büyük olan Satürn’ün en büyük uydusu Titan’dır. Teleskopunuz varsa bu uyduları da görebilir, hatta günden güne nasıl yer değiştirdiklerini izleyebilirsiniz.

Aşağıdaki yıldız haritalarını üzerlerine tıklayarak daha büyük görebilirsiniz.

saturn0 1 Halkalı Gezegen Karşı Konumda!

saturn1 1 Halkalı Gezegen Karşı Konumda!

saturn2 1 Halkalı Gezegen Karşı Konumda!

saturn3 1 Halkalı Gezegen Karşı Konumda!

saturn4 1 Halkalı Gezegen Karşı Konumda!

saturn5 1 Halkalı Gezegen Karşı Konumda!

saturn6 1 Halkalı Gezegen Karşı Konumda!

Satürn

İlk görselde çıplak gözle, üçüncüsünde dürbünle ve sonrakilerde giderek daha iyi teleskoplarla göreceğiniz Satürn görüntüleri yer alıyor. Oğlak Takımyıldızı’ndaki gezegen 0,29 kadir parlaklığıyla kolayca fark ediliyor.

Ağustos ayı gökyüzü takvimi

Ağustos’ta gökyüzünde bizleri başka neler bekliyor, merak ediyor musunuz? O halde aşağıdaki gökyüzü takviminin günlerine tıklamanız yeterli…

Ay ilk dördün evresinde

Ay-Satürn yakınlaşması

Ay dolunay evresinde

Satürn karşı konumda

Ay-Jüpiter yakınlaşması

Merkür akşam gökyüzünde en yüksek noktada

Kuğu (K-Cygnid) göktaşı yağmuru

Ay son dördün evresinde, Ay-Mars yakınlaşması

Ay yeniay evresinde

Muzaffer Özgüleş

En Yakın İkinci GökadaBize en yakın ikinci gökadayı görmek ister misiniz?

Muzaffer Özgüleş

Bu ay sizlerle uzayın derinliklerine bir yolculuk yapalım mı? Bize, yani Samanyolu Gökadası’na en yakın ikinci gökadayı dürbünle bulmaya ne dersiniz? Yay Eliptik Cüce Gökadası’ndan söz ediyoruz… Bize yakın desek de yaklaşık 65 bin ışık yılı ötede ama içinde çok dikkat çekici bir küresel yıldız kümesi var. Zaten biz de onun sayesinde onu bulabiliyoruz. İşte temmuz ayı, Yay Takımyıldızı’nı görmek ve onları bulmak için en ideal ay! Haydi, ayrıntılara birlikte bakalım.

Yıllar boyunca Andromeda Gökadası’nın bize en yakın gökada olduğu düşünüldü. Ancak 1994’te keşfedilen Yay Eliptik Cüce Gökadası, tüm gökbilimcilerce bize en yakın gökada olarak kabul edildi. Aslında 1778’de Charles Messier tarafından keşfedilen ve kataloglanan M54 yıldız kümesinin de Samanyolu’nda değil, bu cüce gökadada yer aldığı anlaşıldı. Meğer iki yüz yıldan uzun zamandır Samanyolu’nun yakın komşularından birine bakıyormuşuz da haberimiz yokmuş! İşte, yapacağımız gözlem sırasında Yay Eliptik Cüce Gökadası’nı görmek için bakacağımız yer de burası…

Ne var ki aradan on yıl bile geçmeden, 2003’te keşfedilen Büyük Köpek Cüce Gökadası Dünya’ya daha da yakın çıkmasın mı? Ancak Büyük Köpek Cüce Gökadası’nı hem kimi bilim insanları bir gökada olarak sınıflandırmıyor, hem de optik araçlarla gözlenmesi çok zor. Bu nedenle şimdi biz Yay Eliptik Cüce Gökadası’na odaklanalım ve daha yakını keşfedilene kadar bize en yakın bu ikinci gökadayı bulmaya çalışalım.

Temmuz akşamları hem Yay Takımyıldızı’nı hem de bu bölgede bolca bulunan derin uzay nesnelerini görmek için harikadır. Onlardan biri olan M54 küresel yıldız kümesi, yani Yay Eliptik Cüce Gökadası’nın en dikkat çekici öğesi tahmin ettiğiniz gibi Yay Takımyıldızı içindedir. Eğer bu bölgede yer alan başka derin uzay nesnelerinin neler olduğunu merak ediyorsanız, aşağıdaki görsellerden dördüncüsüne bir göz atın.

M54’ü görmek için önce Yay Takımyıldızı’nı gökyüzünde bulmamız gerekir. Temmuz’da Güneş batarken doğan Yay Takımyıldızı, gün batımından dört saat kadar sonra yani gece yarısında tam güney doğrultusunda yer alır. Bir çaydanlığa benzeyen şekli ve tam ortasından geçen Samanyolu ile onu gözden kaçırmanız çok zordur! Çaydanlığın kulpu dolaylarında ve altta yer alan Ascella adlı yıldızın biraz batısına doğru dürbününüzü ya da teleskopunuzu çevirdiğinizde M54’ü bulursunuz. Yıldızları birbirinden ayırt edilemeyen, küre biçiminde bir yığın olarak göreceksiniz onu… İşte bu, uzun süre Samanyolu’nda olduğu zannedilse de gökadamız dışında keşfedilen ilk yıldız kümesidir.

Hem Yay Eliptik Cüce Gökadası’nın hem de Büyük Köpek Cüce Gökadası’nın ilk başta Samanyolu’nun uydularından olduğu düşünülse de artık bunların milyarlarca yıldır gökadamızla etkileşimde olan komşu gökadalar olduğu biliniyor. Aslında bu ilginç bir komşuluk ilişkisidir; çünkü Samanyolu yavaş yavaş bu komşularını yutuyor! Yay Eliptik Cüce Gökadası’nın son altı milyar yıl içinde Samanyolu ile nasıl etkileştiğini ve şeklinin nasıl değiştiğini görmek ister misiniz? İşte, size bunu özetleyen bir video! İnsan sormadan edemiyor: Kim bilir Samanyolu şimdiye kadar kaç tane komşusunu böyle yuttu?