Erkenciler Yaşadı!

Muzaffer Özgüleş

Merhaba gökyüzü severler! Yaz gündönümünün ayı haziran, geldi çattı! Dolayısıyla bu ay günler çok uzun ve geceler de bir o kadar kısa olacak. Gözlem yapmak için belki zaman az olabilir; ama yine de ılık haziran gecelerinde gökyüzüne bakmaya doyum olmaz! Okulların kapanmasına inat, bu ay erken kalkanlar yaşadı! Gelin, gökyüzünde bizi bu ay neler bekliyor, yakından bakalım.

Sayfadaki yıldız haritalarını üzerlerine tıklayarak daha büyük görebilirsiniz.

Haziran ayında gezegenler

Haziran ayında gökyüzü, güzel bir gözlem konusuyla açılış yapıyor. 1 Haziran sabahı saatlerinizi biraz erkene; en azından 4:30’a kurmanız gerekiyor. Çünkü Satürn ve Mars arasında ince bir hilal evresindeki Ay sizleri bekliyor. Her iki gezegenin parlaklığı da yaklaşık 1 kadir olacak. İzleyen sabahlarda hilal evresindeki uydumuz biraz daha incelecek ve 3 Haziran sabahı doğu yönünde Mars’la buluşacak. Ay’ın yanındaki parlak turuncu “yıldız” da gerçekte Mars. Satürn de biraz daha yukarıda ve sağda olacak.

3 Haziran sabahı gün doğumundan önce doğuya doğru bakarken Ay ile Mars’ın yakınlaşması. Sahneyi ufkun hemen üzerindeki Jüpiter ve Merkür ile daha yukarıdaki Satürn tamamlıyor.

Haziran ayının bu ilk günlerinde, gün doğumuna yarım saat kalaya kadar beklerseniz, bu sahneye iki gezegen daha eklenecek: Merkür ile Jüpiter. Hatta 4 Haziran sabahı Merkür ve Jüpiter, aralarında yarım derece kalacak kadar yakınlaşacak. Ancak her ikisi de Güneş’e ve ufka çok yakın oldukları için onları görmede biraz zorlanabilirsiniz. Zaten Merkür sonraki günlerde Güneş’e daha da yaklaşacak ve yavaşça gözden kaybolacak. Ama Jüpiter için durum farklı; o artık bir sabah gezegeni olarak yükselişe geçmiş durumda ve haziranın izleyen günlerinde parlaklığı giderek artacak.

4 Haziran sabahı Merkür ve Jüpiter, aralarında yarım derece kalacak kadar yakınlaşacak. 5 Haziran’da bu ikilinin yanına Ay da gelecek.

Ayın sonuna doğru, 27 Haziran’da Satürn bir kez daha Ay ile yakınlaşacak. Satürn’ün biraz daha yükseldiğini, Jüpiter’in de Güneş’ten epey ayrıldığını ve daha parlak ışıldadığını göreceksiniz. Bu iki dev gezegenin arasında yine Kızıl Gezegen olacak. Ancak normalde bu sahneye pek yakışacak Venüs ortalarda yok. Venüs önceki ay sabahları doğu ufkunda giderek Güneş’e yaklaşmış, sönükleşmeye başlamış ve geçen ay da kayıplara karışmıştı. Bu ay ve önümüzdeki ay da bu durum sürecek; onu görmek pek mümkün olmayacak. Dolayısıyla ağustosu beklemek gerekecek.

Haziran ayında göktaşı yağmurları

10 Haziran’da zirve yapması beklenen Koç (Arietid) göktaşı yağmurunda saatte ortalama 50 göktaşı gözlemlenmesi bekleniyor. Ancak bu durum tabii ki ideal koşullarda ve ışık kirliliğinin hiç olmadığı yerler için geçerlidir. Bu yağmuru görebilmek için sabaha karşı 3 ila 5 arasında “pusuya yatmak” ve ufku açık bir yerden gökyüzüne bakmak şansınızı artıracaktır. Hazirandaki bir başka göktaşı yağmuru da 27 Haziran’da zirve yapan Çoban (Bootid) göktaşı yağmuru olacak. Ancak bu yağmurun önceki kadar bereketli olmasını beklemeyin!

Koç (Arietid) göktaşı yağmuru (saatte ortalama 50 göktaşı)

Ay- Satürn yakınlaşması, Çoban (Bootes) göktaşı yağmuru

Yukarıdaki yıldız haritalarında bu ay görülecek göktaşı yağmurlarından ikisi, Koç ve Çoban göktaşı yağmurlarının kaynakları yeşil renkle gösterilmiş. Koç göktaşı yağmuru için sabaha karşı, Çoban göktaşı yağmuru için de geceyarısı gözlem yapmak meteor görme şansınızı artıracaktır.

Haziran ayı gökyüzü takvimi

Bakalım haziran ayında gökyüzünde bizleri başka neler bekliyor? Merak ediyorsanız, aşağıdaki gökyüzü takviminin günlerine tıklamanız yeterli!

Not: Bu sayfadaki gezegen ve yıldız haritaları, Stellarium yazılımıyla oluşturulmuştur. Siz de stellarium-web.org adresinden ya da mobil uygulamadan anlık haritalara ulaşabilir, yazıda söz edilen derin uzay nesnelerini bulmak için kullanabilirsiniz.

Muzaffer Özgüleş

Merkür’ü Görmeyen Kalmasın!

Muzaffer Özgüleş

Merhaba gökyüzü tutkunları! Geçen ayki 12P/Pons-Brooks kuyrukluyıldızı ziyaretinden ve Amerika’dan gözlemlenen tam Güneş tutulmasının ardından mayıs ayı daha sakin geçeceğe benziyor. Ama tabii ki kaçırmamanız gereken gezegen-Ay yakınlaşmaları, göktaşı yağmurları ve elbette bahar gökyüzünün harika takımyıldızları var. Bu ayın en dikkat çekeni de Merkür! Gelin mayıs ayında gökyüzünde bizi bekleyenlere yakından bakalım.

Sayfadaki yıldız haritalarını üzerlerine tıklayarak daha büyük görebilirsiniz.

Mayıs ayında gezegenler

Bu ay gezegen gözlemi yapmak isteyenlerin sabah erken kalkması şart! Çünkü çıplak gözle ya da dürbünle görülebilecek bütün gezegenler sabah gökyüzünde boncuk gibi dizilmiş durumdalar. Gün doğumundan birkaç saat önce Satürn ile Mars peş peşe doğudan yükseliyor. Onlara ayın 2’sinden 23’üne kadar Merkür de ekleniyor ve hoş bir üçlü oluyorlar. Venüs ile Jüpiter ise kayıplarda… Şimdi ayrıntılara geçelim.

Güneş’e en yakın, en çabuk yer değiştiren ve dolayısıyla görmesi en zor gezegen Merkür, mayıs ayında görünmek için elinden geleni yapıyor. Bu ayın en parlağı değil -parlaklığı 0,6 kadir dolayında- ama yine de bu Merkür’ü görmek için iyi bir fırsat. Bu fırsatı değerlendirmek lazım. Özellikle 6 Mayıs sabahı Ay’la yapacağı düette ve 14 Mayıs’ta sabah gökyüzünde ulaşacağı en yüksek noktada Merkür’ü kolayca göreceğinize eminiz.

Venüs geçen ay sabahları doğu ufkunda Güneş’e yaklaşarak sönükleşmeye başlamıştı. Bu ay artık onu göremiyoruz. “Kararlıyım, göreceğim” diyenlerin ayın ilk günlerinde bir teleskopla gün doğumundan önce, doğu ufkunun hemen üzerini hedeflemeleri gerekiyor. Çünkü mayısın ilerleyen günlerinde Güneş’in arkasından dolaşmak üzere yıldızımıza daha da yaklaşıyor. Onu yeniden görmek için ağustos akşamlarını beklemeniz gerekiyor.

Mars ile Satürn, geçen ay muhteşem bir buluşma yaşamış ve sabah gün doğumundan önce kalkıp gözlem yapanlara çok hoş bir kavuşum görüntüsü sunmuşlardı. 11 Nisan’daki bu kavuşumdan sonra ikilinin arası açılmaya başladı. Mayıs ayında da bu açıklık artmayı sürdürecek. 5 Mayıs’ta Mars, 4 Mayıs’ta da Satürn ince bir hilal evresindeki Ay’la yakınlaşıyor. Bu manzarayı görebilmek için Güneş’in doğuşundan en az bir saat önce ayakta olmanız gerek.

Geçtiğimiz birkaç ay boyunca akşam gökyüzünün en parlak gök cismi hep Jüpiter olmuştu. Gün batımından sonra batıya doğru bakarken ışıldayan o parlak gezegen, bu ay artık kayboluyor. Kaybolmadan hemen önceki son birkaç parıldayışını mayısın ilk akşamlarında gün batımından hemen sonra batı ufkunun üzerinde görmeyi deneyebilirsiniz. Ancak Jüpiter, Güneş’e çok yakın olacağı için onu görmek hiç de kolay olmayacak. Zaten dev gezegen, mayıs ayında tıpkı Venüs gibi yıldızımızın arkasından dolanacak ve önümüzdeki ay sabah gökyüzüne geçecek.

Mayıs ayında göktaşı yağmurları

Mayıs ayının ilk yarısında iki göktaşı yağmuru bizleri bekliyor. İlki 5 Mayıs’ta zirve yapacak Kova (η-Aquariid) göktaşı yağmuru. Saatte ortalama 19 göktaşı görüleceği tahmin ediliyor; tabii ideal koşullarda ve gecenin sabaha yaklaştığı saatlerde. İkincisi de 8 Mayıs’ta zirve yapması beklenen Çalgı (η-Lyrid) göktaşı yağmuru. Onun da saatte ortalama 3 göktaşı getirmesinin beklendiğini ekleyelim. O gün uydumuzun yeniay evresinde olması da gözlem için büyük bir avantaj.

Mayıs ayı gökyüzü takvimi

Bakalım mayıs ayında gökyüzünde bizleri başka neler bekliyor? Merak ediyorsanız, aşağıdaki gökyüzü takviminin günlerine tıklamanız yeterli!

Muzaffer Özgüleş

Yine Bir Ziyaretçimiz Var!

Muzaffer Özgüleş

Merhaba gökyüzüseverler! Bu ay bizleri yine dolu dolu bir gökyüzü bekliyor. Öncelikle çok uzaklardan gelen bir ziyaretçimiz var. Üstelik 71 yılda bir gelen türden bir ziyaretçi bu: 12P/Pons-Brooks Kuyrukluyıldızı. Ayrıca bir tam Güneş tutulması da nisan ayına damgasını vuracak; ama bu tutulma ne yazık ki Türkiye’den gözlemlenemiyor. Gelin hem bunları hem de nisan ayında bizi bekleyen daha birçok şeyi hep birlikte keşfedelim.

Nisan gökyüzünün öne çıkanları

Nisan ayında gökyüzü gündemi yine yoğun: Ülkemizden ne yazık ki göremeyeceğimiz bir tam Güneş tutulması, dürbünle gözlemleyebileceğimiz bir kuyrukluyıldız ve bir de gözlerinizi dört açmanız gereken Ay-gezegen-yıldız yakınlaşmaları sizleri bekliyor. Şimdi sırayla başlayalım…

Her ne kadar Türkiye’den gözlenemeyecek olsa da Kuzey Amerika kıtasını boydan boya geçeceği ve tam tutulma süresi 4,5 dakikayı bulacağı için çok dikkat çekici bir Güneş tutulması olacak 8 Nisan’da. Hatta Amerikalılar bu tutulmaya “Büyük Amerikan Tutulması” adını bile yakıştırmışlar. Toplamda 30 milyonu aşkın insanın yaşadığı yerleşimlerin üzerinden Ay’ın gölgesi geçeceğinden ve de tam tutulma hattına milyonlarca insanın akın etmesi beklendiğinden çok popüler bir tutulma olacağı kesin. Ne diyelim, olur da yolunuz Amerika’ya düşerse, uydumuz Ay, 8 Nisan’da Güneş’i birkaç dakikalığına örtecek, haberiniz olsun!

Nisan ayının bir başka önemli gökyüzü olayı da bir kuyrukluyıldız ziyareti. 12P/Pons-Brooks olarak bilinen bu kuyrukluyıldızı aslında şubat ayından itibaren görmeye başladık. Onu görebilmek için iyi bir dürbün hatta teleskopla bakmak şart; çünkü çıplak gözle görülebilecek parlaklıkta değil. Her ne kadar Güneş’e en yakın konuma ulaştığı 21 Nisan’da parlaklığı 4,6 kadire kadar çıkacak (yani görünür parlaklık sınırının içine girecek) olsa da bu tarihte Güneş’e ve dolayısıyla gün batımından sonra ufka çok yakın olacağı için gözlenemeyecek. Nisan ayının sonunda ya da başında, bir dürbünle aşağıdaki haritada gösterilen konumlarda 12P/Pons-Brooks Kuyrukluyıldızı’nı görmeye çalışmanız daha mantıklı olur.

12P/Pons-Brooks kuyrukluyıldızının Ocak’tan Temmuz’a kadar gökyüzünde izleyeceği yol yeşille, Güneş’in geçmekte olduğu ekliptik düzlemi de sarıyla çizilmiş. 19 Nisan’a kadar Koç takımyıldızında, ardından 3 Mayıs’a kadar Boğa’da, Mayıs’ın geri kalanında da Irmak takımyıldızında olacak. Görsel kaynağı: in-the-sky.org

12P/Pons-Brooks kuyrukluyıldızının periyodu 71 yıl. Yörünge periyodu 20 ila 200 yıl arasında olan Halley tipi (kısa periyotlu) kuyrukluyıldızlar grubuna giriyor. Bilinen en parlak periyodik kuyrukluyıldızlardan biri. Güneş’e en yakın konumdayken (perihelion) parlaklığı +5 kadire kadar ulaşıyor. 12P/Pons-Brooks kuyrukluyıldızı, Temmuz 1812’de Jean-Louis Pons tarafından Marsilya Gözlemevi’nde keşfedildi. 1883’te de William Robert Brooks tarafından yeniden saptandı; ve böylece periyodik olduğu anlaşıldı.

Nisan ayında gezegenler ve göktaşı yağmurları

Nisan ayında sabah gökyüzünde gezegenler arası yakınlaşmalar yine en üst düzeyde olacak! Sabah gün doğumundan bir saat kadar önce kalkıp doğu ufkuna baktığınızda pişman olmayacaksınız. Birbirine giderek yaklaşan Mars ile Satürn, 6 Nisan’da da Ay ile yakınlaşarak bir üçgen oluşturacak. 11 Nisan’da da resmen kavuşacaklar. 7 Nisan’da ise Venüs’le Ay’ın yakınlaşmasını görebilirsiniz. Ancak Venüs çok parlak olsa da ufka ve Güneş’e yakın olduğu için geçen ayki kadar kolay gözlenemeyecek.

Sayfadaki yıldız haritalarını üzerlerine tıklayarak daha büyük görebilirsiniz.

Bir süredir akşam gökyüzüne geçen Jüpiter artık gün batımlarında batı ufkuna çok yaklaştı. Dolayısıyla bu ay, hilal evresindeki uydumuzla son düetini yapacak. 10 Nisan’daki Ay-Jüpiter yakınlaşmasından sonra hızla alçalışa geçen Jüpiter, ay sonuna kadar batı ufkunda ışıldarken görülebilecek. Ancak önümüzdeki aydan itibaren Güneş’e iyice yaklaşacak ve sonra da yıldızımızın arkasından dolanarak sabah gökyüzüne geçecek. Dolayısıyla nisanda Jüpiter’i akşamları görme fırsatını kaçırmayın, deriz.

22 Nisan’da zirve yapacak Çalgı (Lyrid) göktaşı yağmurunun da saatte ortalama 18 göktaşı getirmesinin beklendiğini ekleyelim. Ancak dolunaya yakın bir evredeki Ay bu sayıyı (görünebilirliği) azaltacaktır. Bu nedenle Ay battıktan sonra, sabaha karşı daha çok göktaşı görme olasılığı olduğunu belirtelim.

Nisan ayı gökyüzü takvimi

Bakalım nisan ayında gökyüzünde bizleri başka neler bekliyor? Merak ediyorsanız, aşağıdaki gökyüzü takviminin günlerine tıklamanız yeterli!

Muzaffer Özgüleş

Gün Geceyle Eşitleniyor!

Muzaffer Özgüleş

Merhaba gökyüzü tutkunları! Günlerin uzadığını siz de fark ediyorsunuz, değil mi? Artık sabahları uyandığımızda karanlık olmuyor ve akşamları da güneş daha geç batıyor. Belki gözlem süremiz kısalıyor ama havanın açık olması olasılığı da artıyor. İşin daha ilginci, bu ayın 20’sinde gündüz ile gece süreleri eşitleniyor. Gelin hem bunun nasıl olduğuna hem de mart ayının diğer önemli gökyüzü olaylarına birlikte bakalım.

Ekinoks Zamanı

Ekinoks zamanı yine geldi çattı! Her yıl iki kez eşitlenen gündüz ve gecelerin ilki, bu ayın 20’sinde yaşanacak. Bu yıl 20 Mart’a denk gelen bu gündüz-gece eşitliği bazı yıllarda 21 Mart’ta bazı yıllarda da 19 Mart’ta yaşanır. Biliyorsunuz, öteki ekinoks günü de 23 Eylül’dür. Ekinoks gününde, dünyanın her yerinde gündüz ve gece tam olarak 12 saat olur. O gün kuzey yarımkürede yaşayanlar için ilkbaharın, güney yarımkürede yaşayanlar için de sonbaharın ilk günüdür.

Ekinoks sözcüğü Latince aequus (eşit) ve nox (gece) sözcüklerinden türetilmiştir. Yani ekinoks gecenin gündüze eşit olduğu gündür. Dünyanın neresinde yaşarsanız yaşayın, ekinoks gününde Güneş ufukta tam doğudan doğacak ve tam batıdan batacaktır. Üstelik güneş sabah kaçta doğduysa akşam da aynı saatte (tam 12 saat arayla) batacaktır. Peki, ekinokslar nasıl oluşur? Bu sorunun ayrıntılı yanıtı için şu içeriğimize bakabilirsiniz. Ama bu sorunun en basit yanıtı, Dünya’nın 23,5° olan eksen eğikliği ile Güneş çevresindeki eliptik yörüngesinde gizli!

Bu eksen eğikliği sayesinde, gezegenimizin kuzey ve güney yarımküreleri, yıldızımızın çevresindeki yolculuğumuz boyunca farklı zamanlarda farklı miktarlarda güneş ışığı alır. Yukarıdaki resim, bu durumu aklınızda daha kolay canlandırmanıza yardımcı olacaktır. 22 Aralık’ta güney yarımküre daha çok aydınlanırken, 22 Haziran’da kuzey yarımküre daha çok aydınlanır. İlkinde kuzeyde daha uzun geceler ve kısa gündüzler yaşanırken ikincisinde tam tersi olur. 21 Mart’ta ve 23 Eylül’de de her iki yarımküreye eşit miktarda güneş ışığı düşer; dolayısıyla gece ve gündüz süreleri eşit olur.

Mart Ayında Gezegenler ve Dahası

Bu ay, Merkür’ü görmek için bu yılın en uygun zamanı. O nedenle hızlı gezegeni görmek için bu fırsatı kaçırmayın, deriz. 10-31 Mart tarihleri arasında; akşamları, gün batımından sonraki bir saat içinde batıya doğru baktığınızda, Merkür’ü ufuk çizgisinin hemen üzerinde parlarken göreceksiniz. Ayın 10’undan 24’üne kadar yükselip, 24 Mart’ta en büyük batı uzanımına ulaşacak ve akşam gökyüzünde en yüksek noktaya çıkacak. Ayın sonraki günlerinde parlaklığı hızla azalmaya, bir yandan da alçalmaya, yani Güneş’e yaklaşmaya başlayacak. 11 Mart akşamı yeniaydan sonraki incecik hilâl evresindeki Ay’la bir yakınlaşması olduğunu da anımsatalım.

Sayfadaki yıldız haritalarını üzerlerine tıklayarak daha büyük görebilirsiniz.

Geçen ay Mars’la bir dans halinde olduğunu söylediğimiz Venüs, bu aya da Mars’la yan yana başlayacak. İlerleyen günlerde araları açılacak. Mars ile Venüs, mart ayının başında sabah gökyüzünde Oğlak Takımyıldızı’nda dip dibe görünecekler. Mars giderek daha erken doğmaya başlayacak, Venüs de giderek daha geç… Venüs, Güneş’e yaklaşacak, Mars ise batıya doğru ağır ağır ilerleyecek. Erkenciler bu ikiliyi tüm ay boyunca gündoğumundan yarım saat ila bir saat önce doğu-güneydoğu yönünde görebilir.

Mart’ın 1’inde, 22’sinde ve 31’inde Venüs, Mars ve Satürn üçlüsü doğuda, gün doğumundan yarım saat önce ışıldayacak.

Satürn ise gerilerden gelip Venüs’e yetişecek bu ay! Şaka bir yana, önceki aylarda gözden kaybolan (çünkü Güneş’in arkasından dolanan) Satürn bu ayın son günlerinde sabah gökyüzünde az da olsa ışıldamaya başlayacak. Venüs’le 22 Mart’ta dip dibe gelecek gezegen sonraki günlerde Mars’ın olduğu yöne doğru ilerleyecek. Ayın son sabahları Venüs, Satürn ve Mars’ı bir ipe dizilmiş boncuklar gibi yan yana göreceğiz. Geçen ayki içeriğimizde söz ettiğimiz Antares’le uydumuzun dansı, bu ay da sürecek. Mart ayının başında ve sonunda olmak üzere iki kez, önce 3 Mart’ta sonra 30 Mart’ta bu ikili yan yana gelecek. Aslında Türkiye’den gözlenemeyen iki Antares örtülmesinin tarihleri bunlar; ancak bizler bu örtülmeyi ülkemizden yalnızca bir yakınlaşma olarak görebileceğiz. Akrep Yüreği’ni, yani Akrep’in en parlak yıldızı Antares’i Ay’ın yalnızca birkaç derece solunda bulabilirsiniz.

Ay-Antares yakınlaşması, Ay son dördün evresinde

Önce 3 Mart’ta sonra 30 Mart’ta Ay ve Antares (Akrep Yüreği) yan yana gelecek.

Mart ayı gökyüzü takvimi

Bakalım mart ayında gökyüzünde bizleri başka neler bekliyor? Merak ediyorsanız, aşağıdaki gökyüzü takviminin günlerine tıklamanız yeterli!

Muzaffer Özgüleş

Ay’ın Antares’le,
Venüs’ün Mars’la Dansı

Muzaffer Özgüleş

Yılın en kısa ayında geceler hâlâ uzun mu uzun… Tabii bulutlar yoksa gökyüzü gözlem yapmak için de son derece uygun. Kış ayları genellikle yağışlı ya da kapalı geçiyor; ama bulutlar dağılırsa, şubat ayında sizi bazı sürprizler bekliyor! Uydumuz bu kez yalnızca gezegenlerle yakınlaşmıyor. Akrep’in en parlak yıldızı Antares’i karşısına alarak tam bir ay-yıldız ikilisi oluşturuyor. Mars da Venüs’le bir düet yapıyor. Ne zaman ve nerede mi? Ayrıntılar aşağıda sizleri bekliyor!

Şubat geceleri hep renkli!

Şubat ayı genellikle bulutlu geçer; ama hava açık olunca da yılın en renkli manzaralarından birini sunar. Çünkü kış gökyüzünün en görkemli takımyıldızları bu ayda tam karşınızdadır. Sizi daha önce onlarla tanıştırmıştık, anımsıyor musunuz? Buradaki fotoğrafta Avcı (Orion), Boğa, İkizler, Büyük Köpek ve Küçük Köpek takımyıldızlarını kolayca fark edebilir; ardından açık havaya çıkıp gökyüzünde onları bulabilirsiniz. Bu gözlemin ilk aşamasıdır. Ardından gelsin derin uzay nesneleri ve daha sönük yıldızlar!

Sayfadaki yıldız haritalarını üzerlerine tıklayarak daha büyük görebilirsiniz.

“Peki, özellikle bu aya özgü neler var?” diye mi soruyorsunuz? Yılın en kısa ayı -ki bu yıl 29 gün sürüyor- yine sürprizlerle dolu. İlk olarak 5 Şubat’ta bizleri bir ay-yıldız yakınlaşması bekliyor. Uydumuz, Akrep Takımyıldızı’nın en parlak yıldızı Antares’i (Akrep Yüreği) tam karşısına alıyor. Ne var ki bu yakınlaşmayı görebilmek için sabah erken kalkmanız lazım, çünkü küçülen hilâl evresindeki Ay, gün doğumundan birkaç saat önce güneydoğudan yükselmeye başlıyor.

Aradan iki gün geçtikten sonra daha da ince bir hilâl evresine ulaşan uydumuz bu kez Venüs’ün konuğu oluyor. Aralarında biraz mesafe var ancak ikili yine de 7 Şubat’ta, Yay Takımyıldızı’nda yan yana geliyor. Gün doğumundan bir saat kadar önce güneydoğuya doğru baktığınızda Ay’la Venüs’ün yükselişini görebilir, yarım saat kadar sonra da Mars’ın doğuşunu izleyebilirsiniz.

Ayın 14’ünde ve 15’inde, giderek ilk dördün evresine yaklaşan uydumuz bu kez Jüpiter’le yan yana gelecek. Jüpiter artık bir akşam gezegeni ve şubat ayında geceyarısında batmış oluyor. Dev gezegen ilerleyen aylarda daha da batıya kayacak ve onu yalnızca gün batımından sonraki saatlerde göreceğiz. Eğer teleskopunuz varsa, Jüpiter’i ve uydularını izlemek için bu birkaç ayı iyi değerlendirmenizi öneririz.

22 Şubat’ta da bizleri iki gezegenin, Mars ile Venüs’ün göz alıcı yakınlaşması bekliyor. Bir süredir alçalışını sürdüren Venüs ile geçen ay doğuda yükselmeye başlayan Mars, aslında tüm şubat boyunca oldukça yakın konumda olacaklar. Ancak 22 Şubat’ta aralarında yalnızca 0,6° kalacak ve gün doğumundan bir saat önce doğu güneydoğudan birlikte yükselmeye başlayacaklar. Sonraki günlerde de zıt yönlere doğru ilerlemeyi sürdürecekler.

Bu ay, çıplak gözle görülebilen öteki iki gezegen kayıplardalar. Çünkü hem Merkür hem de Satürn, Güneş’in arkasından dolanıyor. Onları görmek için biraz daha beklemek gerekecek.

Şubat ayı gökyüzü takvimi

Bakalım şubat ayında gökyüzünde bizleri başka neler bekliyor? Merak ediyorsanız, aşağıdaki gökyüzü takviminin günlerine tıklamanız yeterli!

Muzaffer Özgüleş

Erkenciler Yaşadı!

Muzaffer Özgüleş

“Günler kısa mı kısa… Hemen akşam oluyor ve şıp diye hava kararıveriyor. Hatta sabahları uyandığımda bile hava hâlâ karanlık, canım da hiç yataktan çıkmak istemiyor.” dediğinizi duyar gibiyiz. Aslında hiç de yalnız değilsiniz! Aynı şeyleri düşünen o kadar çok kişi var ki çevrenizde… Peki, bu tatsız durumu bir avantaja çevirmeye ne dersiniz? Size sabahlarınızı keyifli hale getirecek, “İyi ki erken kalkmışım” dedirtecek müthiş gözlem önerilerimiz var. Tabii akşamlarınız için de… Ocak ayında gökyüzü, işte burada!

Ocak sabahları çok renklidir!

Bugünlerde sabahları gökyüzünde, tam da siz okula gitmek için sokağa çıktığınız saatlerde çok ilginç bir buluşma var. Üç gezegen, Venüs, Merkür ve Mars, güneydoğu yönünde, Güneş doğmadan önceki bir saat boyunca birbirine çok yakın konumdalar. Üstelik ayın ilerleyen günlerinde yer de değiştiriyorlar. Hatta üç günlüğüne yanlarına Ay’ı bile alıyorlar. O halde bu buluşma kesinlikle daha yakından incelenmeyi hak ediyor.

Köşemizin takipçileri bilir; aslında Venüs birkaç aydır sabah “yıldızı” olarak ışıldamasını sürdürüyor. Hızlı Merkür de bazen akşamları bazen de sabahları görünecek şekilde tipik köşe kapmacasına devam ediyor. Geçen ay akşamcıydı, bu ay da sabahçı! Ayrıca uzun zamandır bize yüzünü göstermeyen Mars da bu aydan itibaren yeniden sahnelere, yani sabah gökyüzüne dönüş yapıyor.

Sayfadaki yıldız haritalarını üzerlerine tıklayarak daha büyük görebilirsiniz.

Ocak ayının 1’inde 5’inde, 15’inde, 25’inde ve 31’inde Venüs, Merkür ve Mars, sabahları gün doğumundan önce güneydoğu yönünde sıralanmış halde olacak.

İlk önce Venüs doğuyor. Gün doğumundan yaklaşık üç saat kadar önce. Ama ocak ayının sonlarına doğru giderek daha geç doğmaya başlıyor. Venüs’ten bir saat kadar sonra da Merkür güneydoğu ufkundan yükseliyor. Ocak ayının ilk yarısında, Güneş’in doğuşuna 1-1,5 saat kala doğduğu için görmesi kolay; ama ayın sonuna doğru onu yakalamak zorlaşacak. Mars da belli belirsiz görünüyor; çünkü Güneş’e yakın ve sönük. Bu yüzden sabah ufkunda onu ayrıt etmek güç olabilir. Bir dürbün işinizi kolaylaştıracaktır.

Ocak ayının 8’i, 9’u ve 10’u sabahı gün doğumundan önce güneydoğuda üç gezegen ve Ay.

Bu üçlü yanlarına Akrep takımyıldızının en parlak yıldızı Antares’i (Akrep Yüreği’ni) de alıyor ve hoş bir görüntü oluşturuyor. Hatta ocak ayının 8, 9 ve 10’uncu günlerinin sabahında incecik bir hilâl evresindeki Ay da onlara eşlik ediyor. İşin daha ilginç yanı, 27 ve 28 Ocak’ta sabahları yaşanıyor. Çünkü Mars ve Merkür adeta dip dibe geliyorlar ve sanki yer değiştiriyorlar! Sonrasında Merkür alçalışını, Mars da yükselişini sürdürüyor.

Ocak ayının 27’si ve 28’i sabahı Merkür ile Mars gün doğumundan hemen önce güneydoğuda dip dibe gelecek.

Ocak ayında gökyüzünde başka neler var?

2024’e merhaba dediğimiz bu ayın gökyüzünde, kış takımyıldızlarından oluşan arkadaki ışıltılı fonun önünde, daha birçok gösteri var. Ama kış takımyıldızları da başlı başına keyifle izlenmeye değer. Günbatımıyla birlikte doğudan yükselişe geçen Avcı, Büyük Köpek, Küçük Köpek, Tavşan gibi kış takımyıldızları gece boyunca bu şöleni sürdürüyor. Gökyüzünün en parlak yıldızlarının bir araya toplandığı ve içinde Kış Üçgeni’ni de bulabileceğiniz bu takımyıldızlar, ocak ayında her gün daha erken doğacak.

Ocak ayında kış takımyıldızları.

Yukarıda söz ettiğimiz üç gezegenin dışındaki gezegenlerden Jüpiter önceki ay karşı konuma ulaşmıştı -yani gün batımıyla birlikte doğuyordu. Ancak aradan geçen iki ayda artık gün batımında çoktan yükselmiş, hatta neredeyse meridyene (güney doğrultusuna) gelmiş oluyor. Dev gezegeni ay boyunca yavaş yavaş batıya doğru ilerler halde ve geceyarısından biraz sonra batarken göreceğiz. Sonraki aylardaysa onu bir akşam gezegeni olarak ve daha erken batarken izleyeceğiz.

Satürn artık akşam gökyüzünde iki üç saat kadar göründükten sonra batıyor. Onu akşamları görmek için bu ay son fırsat, diyebiliriz. Çünkü hızlı bir şekilde batıya doğru ilerliyor ve Güneş’e yaklaştığı için görülmesi güçleşecek. Şubat’ın sonuna gelindiğinde Güneş’in arkasından dolanmaya başlayacak ve Nisan’dan itibaren sabah gökyüzüne geçecek. Halkalı gezegenin Ay’ın 14’ünde hilâl evresindeki Ay’la güzel bir buluşması olduğunu da anımsatalım.

Ocak ayı gökyüzü takvimi

Bakalım ocak ayında gökyüzünde bizleri başka neler bekliyor? Merak ediyorsanız, aşağıdaki gökyüzü takviminin günlerine tıklamanız yeterli!

Muzaffer Özgüleş

2023’e Yıldızlar, Gezegenler ve Göktaşları Geçidiyle Veda

Muzaffer Özgüleş

Aralık geceleri, gökyüzünün en parlak yıldızlarını içeren görkemli kış takımyıldızlarının altında eşsiz olur! Üstelik bu ay, çok sayıda göktaşı yağmurunun yanı sıra neredeyse tüm gezegenlerin Ay’la yakınlaşmalarına da sahne olacak. Ayrıca hem kış mevsiminin başlangıcını hem de günlerin uzamaya başlamasını işaret eden Kış Gündönümü de bu ayda yer alıyor. Gelin, 2023’e yıldızlar geçidiyle veda ederken gökyüzünde başka neler olup bitiyor bir bakalım.

Bol Yıldızlı Bir Veda

Aralık ayında gökyüzü, özel bir gezegen buluşması, etkileyici bir tutulma ya da beklenmedik bir kuyruklu yıldız ziyareti olmasa bile hep ilgi çekicidir. Yılın en uzun gecelerinin yaşandığı bu ayın yoğunluğunu görmek için aşağıdaki takvime bakmanız yeterlidir. Üstelik, görkemli kış takımyıldızlarının sahneye çıktığı aralık ayında gökyüzünün en parlak yıldızları da bir arada yer alır. Büyük Köpek, Küçük Köpek, Avcı, Boğa, Arabacı ve İkizler takımyıldızları, en parlak yıldızlarıyla Kış Altıgeni’ni oluşturmak üzere ışıldar. Sirius, Prokyon ve Betelgüz de Kış Üçgeni’ni oluşturur. Gördüğünüz üzere 2023’e yıldızlar geçidiyle veda ediyoruz, diyebiliriz.

Sayfadaki yıldız haritalarını üzerlerine tıklayarak daha büyük görebilirsiniz.

Aralık ayının ortasında gece yarısı güneydoğuya doğru bakarken gökyüzü. Parlak yıldızların çokluğu sizin de dikkatinizi çekiyor mu? Kış Üçgeni’ni ve Kış Altıgeni’ni bulabildiniz mi?

Aralık ayında göktaşı yağmurları

2023’e veda ettiğimiz bu ayın gökyüzünde, takımyıldızları oluşturan arka plandaki sabit yıldızların önünde çok hareketli bir gündem var. Sanki bütün yılın göktaşı yağmurları son bir gösteri için bu ayda toplanmış gibi… Aşağıdaki üç görseldeki yeşil renkle, kaynakları işaretlenen göktaşı yağmurlarının çokluğuna bakınca ne demek istediğimizi anlayacaksınız. Ancak kimileri hafif, kimileri daha güçlü yağmurlar bunlar…

Aralık ayının başında, ortasında ve sonunda, gökyüzünde görülebilecek göktaşı yağmurları ve kaynakları.

7 Aralık’ta zirveye ulaşacak Pupa-Yelken (Puppid-Velid) yağmurunda saatte ortalama 10 göktaşı görmeyi bekleyebilirsiniz. 9 Aralık’taki Tekboynuz (Monocerotid), 12 Aralık’taki Su Yılanı (σ-Hydrid), 16 Aralık’taki Berenis’in Saçı (Comae Berenicid) göktaşı yağmurlarıysa daha zayıf yağmurlar: Saatte ancak 2-3 göktaşı görülebilecek. Ancak 14 Aralık’taki İkizler (Geminid) yağmurunda saatte ortalama 120 göktaşı görülebileceği tahmini, bizi çok heyecanlandırıyor. Unutmayın ki bu sayılar hep ideal koşullarda; yani ışıksız, bulutsuz, Ay’sız bir gökyüzü için geçerlidir. Bir de verdiğimiz tarihlerden önceki ve sonraki gecelerde de aynı göktaşı yağmurlarının etkili olabileceğini unutmayın.

Aralık ayında gezegenler

Aralık ayında neredeyse tüm gezegenler -tabii çıplak gözle görülebilenler- görülebilecek. Ayın başında, batıda gün batımından hemen sonra, ayın sonunda da doğu ufkunda gün doğumundan az önce Merkür’ü yakalayabilirsiniz. Tabii yeterince keskin gözleriniz ya da bir dürbününüz varsa. Venüs, zaten sabahları bir sokak lambası gibi parlayacak; onu gözden kaçıramazsınız. Mars’ı görmek güç; çünkü Güneş’e hâlâ çok yakın, tıpkı aşağıdaki görseldeki gibi…

Aralık ayının son gününün sabahında, gün doğumundan 40 dakika kadar önce doğuya doğru bakarken üç gezegen: Venüs, Merkür ve Mars.

Geçen ay karşı konuma ulaşan Jüpiter, artık gün batımında çoktan doğuda yükselmiş olacak. Dev gezegen artık yavaş yavaş batıya doğru kayacak ve sabahları Güneş’ten birkaç saat önce batacak. Sonraki aylarda onu daha da yükselmiş ve daha erken batarken göreceğiz. Satürn de gün batımında meridyende, yani tam güney doğrultuda olacak ve gece yarısı batacak. Halkalı gezegen önümüzdeki aylarda akşamları gün batımından önce birkaç saat görünür hale gelecek. Martta ise bir süreliğine bize veda edecek ve Güneş’in arkasından dolaşıp sabah gökyüzüne geçecek.

Aralık ayı gökyüzü takvimi

Bakalım aralık ayında gökyüzünde bizleri başka neler bekliyor? Merak ediyorsanız, aşağıdaki gökyüzü takviminin günlerine tıklamanız yeterli!

Muzaffer Özgüleş

Karşınızda Venüs Tutulması!

Muzaffer Özgüleş

Kasım ayının en önemli gök olayı Aslan (Leonid) göktaşı yağmuru olarak bilinir ama bu ay daha önemli bir gündemimiz var: Venüs örtülmesi. Her ne kadar Türkiye’de gün ortasında; yani Güneş gökyüzündeyken gerçekleşecek olsa da Venüs’ün Ay’ın ardına gizlenip bir süre sonra öteki yanından çıkmasını gözlemleyebilirsiniz. Gelin Venüs örtülmesinin ayrıntılarına ve kasım ayının diğer gök olaylarına birlikte bakalım.

Gün Ortasında Venüs Örtülmesi

Güneş tutulması büyük ve çok etkileyici bir olaydır. Eğer yaşadığınız yere gün ortasında Ay’ın gölgesi düşerse merak etmeyin, bundan mutlaka önceden haberiniz olur. Ay tutulmaları da bir o kadar renkli olaylardır. Üstelik tam tutulmaysa her yer kıpkızıl olur. Bir de ender gerçekleşen gezegen ya da yıldız örtülmeleri vardır. Tıpkı Güneş tutulmasındaki gibi, Ay bir gezegeni ya da parlak bir yıldızı örter. Ender gerçekleşen bu gök olaylarını izlemek de son derece keyiflidir.

Venüs örtülmesi uzayda bu animasyondaki gibi görünecek.

9 Kasım saat 13:30 sularında doğal uydumuz, en parlak gezegen Venüs’e (o sırada -4,3 kadir parlaklığında olacak) giderek yaklaşacak ve sonra onun tam da önünden geçecek. Bu geçiş sırasında Venüs, küçülen hilâl evresindeki incecik Ay’ın dolu yanından kaybolacak ve yaklaşık bir saat sonra öteki yanından yeniden belirecek. Aşağıda sizler için hazırladığımız şekillerde göreceğiniz görüntüyü elde edebilmek için bir dürbün ya da teleskopa ihtiyacınız olacağını söyleyelim; çünkü -mâlum- Güneş olanca parlaklığıyla gökyüzünde olacak.

9 Kasım’daki Venüs örtülmesinin önemli anları. İstanbul’da saat 13:30’da başlayacak örtülme 14:43’te sona erecek.

Ay’ı çıplak gözle görebilmek doğru yöne -batı güneybatı ufkunun 25 derece kadar üzerine- bakarak mümkün olsa da Venüs’ü görmek için bir optik araç gerekecek. Bu örtülmeyi gözlemlediğiniz sırada da dürbün ya da teleskopunuzu asla Güneş’in olduğu yöne çevirmeyin. Zaten Ay ve Güneş farklı yönlerde bulunacaklar. Örtülmenin sonunda Ay ve Venüs batı ufkuna epey yaklaşmış olacak ve bir süre sonra da batacak.

Güneş’e çıplak gözle, özellikle dürbün ya da teleskop gibi optik aletlerle asla bakmayın!

Kasım ayında başka neler olacak?

Kasım ayının ikinci önemli gök olayının Aslan göktaşı yağmuru olacağını söyleyebiliriz. Bu konuda ayrıntılı bilgiyi bundan tam bir yıl önceki içeriğimizde vermiş, bu göktaşı yağmurunun kaynağından ve nasıl gözlemlenebileceğinden söz etmiştik. İdeal gözlem koşullarında -yani ışık kirliliği, bulutlar ve Ay yokken- saatte ortalama 15 kadar göktaşının sayılacağı Aslan göktaşı yağmurunun “şiddeti” sabaha karşı artacak. Dolayısıyla ilk dördün evresine yaklaşan Ay’ın görece erken bir saatte batacak olması bir avantaj. Kalın giysiler giyip, bir matın üzerine uzanıp, üzerinize bir battaniye çekmeniz ve gözünüzü dört açmanız yeterli.

Sayfadaki yıldız haritalarını üzerlerine tıklayarak daha büyük görebilirsiniz.

Gökyüzünde Leonidlerin, yani Aslan göktaşlarının “geliyormuş gibi” göründüğü yer yukarıdaki haritada yeşille işaretli.

Bu ay da bir kuyrukluyıldız bizi ziyaret ediyor. Önceki ayın sürprizi Nishimura Kuyrukluyıldızı gibi bu ayki konuğumuz C/2023 H2 Lemmon Kuyrukluyıldızı’nı da görmek kolay olmayacak. Çünkü 10 Kasım gecesi gezegenimize en yakın konumdan geçecek kuyrukluyıldızın parlaklığının ancak +5 kadir olacağı tahmin ediliyor. Bu da çıplak gözle görme sınırının yalnızca birazcık üstünde…

Kasım ayının bir başka önemli gök olayı da Jüpiter’in karşı konuma ulaşması. 2 Kasım’da gezegenimize en yakın konumda olacak dev gezegen, 3 Kasım’da da günberide yani, Dünya’ya göre Güneş’in tam zıttı yönde olacak. Bu da parlaklığının en üst düzeye ulaşacağı anlamına geliyor: -2,9 kadir! Teleskop ve dürbünlerinizi hazırlayın, Jüpiter’i uydularıyla birlikte gözlemlemek için en iyi ay bu ay! Üstelik Jüpiter, gün batar batmaz doğuyor ve gökyüzünde geniş bir yay çizip gün doğarken batıyor!

Kasım ayı gökyüzü takvimi

Bakalım kasım ayında gökyüzünde bizleri başka neler bekliyor? Merak ediyorsanız, aşağıdaki gökyüzü takviminin günlerine tıklamanız yeterli!

Muzaffer Özgüleş

Rüzgâr Gibi Geçti!

Muzaffer Özgüleş

Gökbilimde hemen hemen her şey önceden bellidir. Güneş’in, Ay’ın ve yıldızların ne zaman doğup batacağı, hangi gezegenin ne zaman görünüp kaybolacağı yıllar öncesinden hesaplanır ve bilinir. Bu, çok eski çağlardan beri böyledir. O dönemlerde bile insanlar gökyüzünün o kadar sıkı takipçisiydiler ki ne zaman, hangi gök olayının olacağını önceden bilir, Güneş ve Ay tutulmaları gibi sıra dışı olanları bile öngörebilirlerdi. Ne var ki bazı şeyleri öngörmek olanaksızdır. Kuyrukluyıldızlar da bunların başında gelir! Geçen ayın gökyüzü içeriğini hazırladığımız sırada (Ağustos’un başında) gökyüzünde beliriveren Nishimura kuyrukluyıldızı da onlardan biriydi. Gelin, eylül ayında rüzgâr gibi gelip geçen bu kuyrukluyıldıza ve ekim ayının diğer sürprizlerine biraz daha yakından bakalım.

Zaten onu ilk fark eden ve ona adını veren Japon amatör gökbilimci Hideo Nishimura da bu kuyrukluyıldızı 12 Ağustos’ta keşfetmişti. Ancak kısa süre içinde C/2023 P1 (Nishimura) kuyrukluyıldızı giderek yaklaştı. 12 Eylül’de gezegenimize en yakın noktadan, sonra da 17 Eylül’de Güneş’e en yakın noktadan geçti. Ardından Güneş Sistemi’ndeki uzun yolculuğuna devam etmek üzere uzaklaşmaya başladı.

Periyodunun, yani Güneş’in çevresindeki bir tam turunu tamamlama süresinin 406 yıl olduğu tahmin edilen C/2023 P1 kuyrukluyıldızı, 2227’de bize ve Güneş’e en uzak noktasına (günöte) ulaşacak. Yani onu yeniden bu kadar yakından görebilmek için 2429’a dek beklemek gerekecek! Gelgelelim, 12 Ağustos’ta Nishimura’nın, çektiği fotoğraflar üzerinde inceleme yaparken keşfettiği ve en parlak olduğu zamanlarda bile ufka çok yakın olduğundan çıplak gözle zar zor seçilebilen bu kuyrukluyıldızı görmek, o zaman da pek kolay olmayacaktır.

Dolayısıyla, “bir kuyrukluyıldızı kaçırdık!” diye hiç üzülmeyin. Çünkü en deneyimli, en karanlık yerlerde gözlem yapan ve en sıkı donanımlı birçok gökbilimci bile onu göremedi. Yine de kuramsal olarak onu hâlâ görebilirsiniz! Aşağıdaki haritayı kullanarak Nishimura kuyrukluyıldızını ekim ayında nerede ve hangi parlaklıkta (daha doğrusu çıplak gözle göremeyeceğiniz sönüklükte!) bulabileceğinizi öğrenebilir, bir teleskopla şansınızı deneyebilirsiniz. Kuyrukluyıldızlara ilişkin daha çok bilgi edinmek isterseniz de bu içeriğimize bakabilirsiniz.

Sayfadaki yıldız haritalarını üzerlerine tıklayarak daha büyük görebilirsiniz.

Ekim ayında neler olacak?

Aşağıdaki gökyüzü takviminde de göreceğiniz gibi bu ay dolu dolu geçecek. Göktaşı yağmurları (bkz. aşağıdaki harita) ve Ay-gezegen yakınlaşmaları sıkça bizimle olacak. Tabii sonbahar takımyıldızlarını ve onların içinde dürbün ya da teleskopla görebileceğiniz derin uzay nesnelerini saymıyoruz bile… Yeter ki gökyüzü açık olsun!

Bu ekim ayını farklı kılan şey, 14 Ekim’deki halkalı Güneş tutulması ve onu izleyen 28 Ekim’deki parçalı Ay tutulması. Ne yazık ki bu Güneş tutulması da Türkiye’den gözlenemiyor. Yeryüzündeki şanslı bölge bu kez Amerika kıtası. 28’indeki Ay tutulmasından da çok şey beklemeye gerek yok. Çünkü adı üzerinde parçalı; Ay’ın çok az bir bölümü yerkürenin tam gölge konisine giriyor ve çoğunlukla yarı gölge konisinde kalıyor. Örneğin, İstanbul’da 23:15’te zirveye ulaşan tutulmada Ay’ın ancak yüzde 12’si kararıyor. Parçalı tutulmayla ilgili daha çok ayrıntı istiyorsanız daha önce paylaştığımız bu içeriğimize bakabilirsiniz.

Son olarak gezegenlere bakalım. Geçen ayki içeriğimizde ayrıntılı olarak incelediğimiz Venüs, bu ay sabahları çok daha erken doğacak. Hatta 20 Ekim’de sabah gökyüzünde en yüksek noktaya çıkacak. Ekim ayının başında -4,5’luk parlaklığıyla adeta bir sokak lambası gibi sabahlarımızı aydınlatacak. Merkür de ekim ayına hızlı bir başlangıç yapacak ve -1,1’lük parlaklığıyla ayın ilk birkaç gününde doğu ufkunun hemen üzerinde seçilebilecek. Ancak izleyen günlerde Güneş’e yaklaştığı için görülmesi zorlaşacak.

Jüpiter de giderek daha erken doğmaya başlayacak ve neredeyse gün batımından bir saat sonra doğudan yükselecek. Satürn daha da erkenci çünkü gün batımında çoktan yükselmiş olacak. Jüpiter’in parlaklığı -2,9, Satürn’ün parlaklığı da anca +0,6 olacak. Mars bu ay yine ortalıkta görünmeyecek; çünkü Güneş’e çok yakın konumda…

Ekim ayı gökyüzü takvimi

Bakalım ekim ayında gökyüzünde bizleri başka neler bekliyor? Merak ediyorsanız, aşağıdaki gökyüzü takviminin günlerine tıklamanız yeterli!

Muzaffer Özgüleş

Sabahları iki parlak gezegene dikkat!

Muzaffer Özgüleş

Sabahları iki parlak gezegene dikkat!

Eylül ayına geldik. Okullar açılıyor, sabahları yeniden erken kalkmak gerekiyor ve günler kısalıyor. Ne o, bu tablo çok mu karamsar geldi? Bir de iyi yanından bakalım. Geceler uzuyor, gözlem süreleri artıyor ve sabahları erken kalkanları çok hoş bir sürpriz bekliyor: İki parlak gezegen!

Gündüz ve gece sürelerinin eşitlendiği güz ekinoksunun ayı eylül geldi! 21 Haziran’dan beri pek fark ettirmese de uzayan geceler, 23 Eylül’de gündüze eşitlendikten sonra daha da uzamaya devam edecek. Bu, aslında gökyüzü meraklıları için güzel haber, çünkü daha çok gözlem süresi anlamına geliyor. Ayrıca bu aya özgü olarak erkencilere güzel bir haberimiz daha var. İç gezegenler Merkür ile Venüs, neredeyse tüm ay boyunca sabahları pırıl pırıl parlayacak!

Alttaki yıldız haritasının üzerine tıklayarak daha büyük görebilirsiniz.

Anımsayalım: Hızlı gezegen, en son temmuz sonunda akşamları zar zor göründükten sonra ağustos ayında gözden kaybolmuştu. Çünkü ağustos boyunca Dünya ile Güneş’in arasından geçmişti. Yani bir tür yeniay evresindeki uydumuz gibiydi. İşte, eylülün ilk yarısında yavaş yavaş Güneş’le arasındaki uzaklık (açısal uzaklık) artacak ve eylülün ikinci yarısından itibaren uygun bir açıya gelecek. Evresi, yani aydınlanan bölümü de büyüyecek. Sabahları daha da erken doğarak gün doğumundan önce rahatlıkla görünmeye başlayacak. Onu görmek için doğuya, ufkun hemen üzerine bakmanız yeterli olacak.

Eylülün başında ve sonunda Güneş Sistemi’ndeki ilk üç gezegenin konumları: Merkezde Güneş, içten dışa doğru Merkür, Venüs ve Dünya.

Merkür, 23 Eylül sabahı gökyüzünde en yüksek noktasına erişmiş olacak. Bir başka deyişle hızlı gezegen, gün doğumundan yaklaşık 100 dakika kadar önce doğacak ve Güneş’le arasındaki uzaklık arttığı için görülmesi kolaylaşacak. Bu tarihteki parlaklığı da -0,5 kadir olacak. Hiç fena değil! Üstelik sonraki günlerde parlaklığı artarak eylül sonunda -1 kadire kadar çıkacak. (Parlaklık ölçeğinin ters olduğunu, yani kadir değeri küçüldükçe parlaklığın arttığını anımsayın.) Aşağıdaki tablo, eylül ortasından ekim ortasına kadar Merkür’ün gözlem koşullarını bize üçer günlük arayla özetliyor.

12 Eylül 2023

Güneş’in doğuşu: 06:23
Merkür’ün doğuşu: 05:38
Gündoğumundaki yüksekliği: 8°
Parlaklık: 3.0
Evre: 7%

15 Eylül 2023

Güneş’in doğuşu: 06:26
Merkür’ün doğuşu: 05:19
Gündoğumundaki yüksekliği: 12°
Parlaklık: 1.5
Evre: 16%

18 Eylül 2023

Güneş’in doğuşu: 06:29
Merkür’ün doğuşu: 05:07
Gündoğumundaki yüksekliği: 15°
Parlaklık: 0.5
Evre: 27%

21 Eylül 2023

Güneş’in doğuşu: 06:32
Merkür’ün doğuşu: 05:02
Gündoğumundaki yüksekliği: 16°
Parlaklık: -0.2
Evre: 41%

24 Eylül 2023

Güneş’in doğuşu: 06:34
Merkür’ün doğuşu: 05:04
Gündoğumundaki yüksekliği: 17°
Parlaklık: -0.6
Evre: 55%

27 Eylül 2023

Güneş’in doğuşu: 06:37
Merkür’ün doğuşu: 05:11
Gündoğumundaki yüksekliği: 16°
Parlaklık: -0.9
Evre: 68%

30 Eylül 2023

Güneş’in doğuşu: 06:40
Merkür’ün doğuşu: 05:22
Gündoğumundaki yüksekliği: 14°
Parlaklık: -1.0
Evre: 78%

3 Ekim 2023

Güneş’in doğuşu: 06:43
Merkür’ün doğuşu: 05:35
Gündoğumundaki yüksekliği: 12°
Parlaklık: -1.1
Evre: 86%

6 Ekim 2023

Güneş’in doğuşu: 06:46
Merkür’ün doğuşu: 05:49
Gündoğumundaki yüksekliği: 10°
Parlaklık: -1.1
Evre: 92%

9 Ekim 2023

Güneş’in doğuşu: 06:49
Merkür’ün doğuşu: 06:04
Gündoğumundaki yüksekliği: 8°
Parlaklık: -1.2
Evre: 96%

12 Ekim 2023

Güneş’in doğuşu: 06:52
Merkür’ün doğuşu: 06:19
Gündoğumundaki yüksekliği: 6°
Parlaklık: -1.3
Evre: 98%

Tarih	Güneş’in doğuşu	Merkür’ün doğuşu	Gündoğumundaki yüksekliği	Parlaklık	Evre
12 Eylül 2023	06:23	05:38	8°	3.0	7%
15 Eylül 2023	06:26	05:19	12°	1.5	16%
18 Eylül 2023	06:29	05:07	15°	0.5	27%
21 Eylül 2023	06:32	05:02	16°	-0.2	41%
24 Eylül 2023	06:34	05:04	17°	-0.6	55%
27 Eylül 2023	06:37	05:11	16°	-0.9	68%
30 Eylül 2023	06:40	05:22	14°	-1.0	78%
3 Ekim 2023	06:43	05:35	12°	-1.1	86%
6 Ekim 2023	06:46	05:49	10°	-1.1	92%
9 Ekim 2023	06:49	06:04	8°	-1.2	96%
12 Ekim 2023	06:52	06:19	6°	-1.3	98%

Gelelim Venüs’e… Asıl o, bu ay ışıl ışıl! Tabii yine sabah erken, güneş doğmadan uyanabilenler için. 18 Eylül’de sabah gökyüzünde en parlak haliyle karşımıza çıkacak gezegen, eylül boyunca gün doğumundan önce doğuda parıldarken görülebilecek. Anımsarsanız, yılın başından beri akşam gökyüzünde dikkat çekici bir şekilde ışıldamış, temmuzun sonunda gözden kaybolmuştu. Çünkü tıpkı Merkür gibi o da Güneş ile gezegenimizin arasından geçiyordu.

İşte, şimdi bu geçiş tamamlandı ve Venüs “sabah yıldızı” olarak gökyüzüne geri döndü. Hem de ne dönüş! Aşağıdaki tablo onar gün arayla yıl sonuna kadar Venüs’ün nasıl görüneceğini bizlere özetliyor. Görüyorsunuz, evresi giderek büyüyen gezegenin parlaklığı da yıl sonuna kadar -4 kadirin üstünde kalacak. Evresi yüzde 50 dolayına ulaştığında (yarım ay gibi düşünebilirsiniz) daha da erken doğacak.

1 Eylül 2023

Güneş’in doğuşu: 06:12
Venüs’ün doğuşu: 04:25
Gündoğumundaki yüksekliği: 20°
Parlaklık: -4.4
Evre: 10%

10 Eylül 2023

Güneş’in doğuşu: 06:21
Venüs’ün doğuşu: 03:44
Gündoğumundaki yüksekliği: 29°
Parlaklık: -4.5
Evre: 19%

20 Eylül 2023

Güneş’in doğuşu: 06:31
Venüs’ün doğuşu: 03:19
Gündoğumundaki yüksekliği: 36°
Parlaklık: -4.5
Evre: 28%

30 Eylül 2023

Güneş’in doğuşu: 06:40
Venüs’ün doğuşu: 03:07
Gündoğumundaki yüksekliği: 39°
Parlaklık: -4.5
Evre: 36%

10 Ekim 2023

Güneş’in doğuşu: 06:50
Venüs’ün doğuşu: 03:05
Gündoğumundaki yüksekliği: 42°
Parlaklık: -4.5
Evre: 42%

20 Ekim 2023

Güneş’in doğuşu: 07:01
Venüs’ün doğuşu: 03:09
Gündoğumundaki yüksekliği: 42°
Parlaklık: -4.4
Evre: 48%

30 Ekim 2023

Güneş’in doğuşu: 07:12
Venüs’ün doğuşu: 03:19
Gündoğumundaki yüksekliği: 42°
Parlaklık: -4.3
Evre: 54%

9 Kasım 2023

Güneş’in doğuşu: 07:23
Venüs’ün doğuşu: 03:32
Gündoğumundaki yüksekliği: 40°
Parlaklık: -4.3
Evre: 58%

19 Kasım 2023

Güneş’in doğuşu: 07:35
Venüs’ün doğuşu: 03:47
Gündoğumundaki yüksekliği: 38°
Parlaklık: -4.2
Evre: 63%

29 Kasım 2023

Güneş’in doğuşu: 07:45
Venüs’ün doğuşu: 04:04
Gündoğumundaki yüksekliği: 36°
Parlaklık: -4.2
Evre: 67%

9 Aralık 2023

Güneş’in doğuşu: 07:55
Venüs’ün doğuşu: 04:23
Gündoğumundaki yüksekliği: 33°
Parlaklık: -4.1
Evre: 70%

19 Aralık 2023

Güneş’in doğuşu: 08:02
Venüs’ün doğuşu: 04:43
Gündoğumundaki yüksekliği: 29°
Parlaklık: -4.1
Evre: 74%

29 Aralık 2023

Güneş’in doğuşu: 08:07
Venüs’ün doğuşu: 05:04
Gündoğumundaki yüksekliği: 26°
Parlaklık: -4.1
Evre: 77%

Tarih	Güneş’in doğuşu	Venüs’ün doğuşu	Gündoğumundaki yüksekliği	Parlaklık	Evre
1 Eylül 2023	06:12	04:25	20°	-4.4	10%
10 Eylül 2023	06:21	03:44	29°	-4.5	19%
20 Eylül 2023	06:31	03:19	36°	-4.5	28%
30 Eylül 2023	06:40	03:07	39°	-4.5	36%
10 Ekim 2023	06:50	03:05	42°	-4.5	42%
20 Ekim 2023	07:01	03:09	42°	-4.4	48%
30 Ekim 2023	07:12	03:19	42°	-4.3	54%
9 Kasım 2023	07:23	03:32	40°	-4.3	58%
19 Kasım 2023	07:35	03:47	38°	-4.2	63%
29 Kasım 2023	07:45	04:04	36°	-4.2	67%
9 Aralık 2023	07:55	04:23	33°	-4.1	70%
19 Aralık 2023	08:02	04:43	29°	-4.1	74%
29 Aralık 2023	08:07	05:04	26°	-4.1	77%

Gelin, şimdi de öteki gezegenlerin eylül ayındaki durumuna kısaca göz atalım. Mars yıl sonuna kadar görünürlerde olmayacak. Ama Güneş Sistemi’nin iki devi, Jüpiter ve Satürn bu ay gözlem için uygun konumdalar. Geçen ayki içeriğimizde Satürn’ün karşı konuma geçtiğini yazmış, Satürn’ün halkalarına ve uydusu Titan’a bir teleskopla bakmanın tam zamanı olduğunu söylemiştik. Aradan bir ay geçse de Satürn gözlem için hậlậ iyi bir konumda; neredeyse gün batımıyla birlikte doğacak ve bütün gece gökyüzünde kalacak. Jüpiter’in karşı konuma geçmesine daha iki ay var. O da gün batımından yaklaşık üç saat kadar sonra doğacak ve Satürn’ün ardı sıra gökyüzünü batıya doğru kat edecek. 4 Eylül’de Jüpiter’in, 27 Eylül’de de Satürn’ün uydumuzla yakınlaşacağını da anımsatalım.

Eylül ayı gökyüzü takvimi

Bakalım eylül ayında gökyüzünde bizleri başka neler bekliyor? Merak ediyorsanız, aşağıdaki gökyüzü takviminin günlerine tıklamanız yeterli!

Muzaffer Özgüleş

Perseid Göktaşı Yağmuru’na Hazır Olun!

Muzaffer Özgüleş

Yılın en ama en bereketli göktaşı yağmurunun zamanı geldi çattı! Ilık, hatta düpedüz sıcak ağustos gecelerinde, özellikle de zirve yapacağı ayın 13’ünde Perseidleri, yani Kahraman göktaşı yağmurunu gözlemeye hazır mısınız? Işık kirliliğinin az olduğu bir yere gidin, bir matın ya da battaniyenin üzerine sırt üstü uzanın ve gözlerinizi gökyüzüne çevirin yeter. Zaten ağustos ayında gökyüzü, her gecesiyle bir başka güzel; gelin yakından bakalım.

Perseidler: Göktaşı Yağmurlarının Kahramanı

Farklı farklı kaynaklardan gelen ve çoğu bir çakıl taşı kadar bile olmayan minik göktaşları, gezegenimizin atmosferine hızla girdiğinde yanıverirler. Onlar küle dönüşürken bize de doyumsuz bir manzara sunarlar. Bu ışık gösterisine “meteor” denir. Halk arasında yıldız kayması olarak bilinir. Oysa üzerimize dökülenler yıldız falan değil, kuyrukluyıldızların arkalarında bıraktığı tozlar ya da minik taşlardan oluşan uzay döküntüleridir.

Sayfadaki yıldız haritalarını üzerlerine tıklayarak daha büyük görebilirsiniz.

Her yıl ağustos geceleri yoğun bir meteor trafiğine sahne olur. Kuğu, Kova, Güneybalığı, Oğlak gibi bu ay görülen göktaşı yağmurlarının arasından bir tanesi sıyrılıp öne çıkar: Kahraman (Perseid) göktaşı yağmuru. Neden mi öne çıkar? Diğerlerinde saatte 3-5 meteor görme olasılığınız varken, Perseidler’de şansınız yaver giderse 140-150 tane bile sayabilirsiniz. Hatta ateş topu denen çok parlak ve gökyüzünde iz bırakan meteorlar bile görebilirsiniz.

Perseidlerin kaynağı 109P/Swift-Tuttle kuyrukluyıldızıdır. Perseidler, bu kuyrukluyıldızın Güneş’in çevresindeki uzun yörüngesinde ilerlerken ardında bıraktığı tozların içinden geçen gezegenimizin atmosferinde yanmasıyla oluşurlar. Bu yıl Perseid’ler, 13 Ağustos’ta zirve yapacak. Özellikle gece yarısından sonra, hatta mümkünse sabaha karşı gözleme çıkmanızı öneririz. Önceki ve sonraki gecelerde de en az 13 Ağustos’taki kadar “yağış” olabileceği bekleniyor. Hatta Perseidlerin tüm ağustos boyunca etkili olacağını söyleyebiliriz.

Ağustosta gökyüzünde başka neler var?

Ağustos boyunca aşağıdaki takvimde listelediğimiz gökyüzü olaylarını mutlaka izleyin, deriz. Şimdi gelin, size bazılarına ilişkin biraz daha ayrıntı verelim.

Ağustosta Ay, iki kez dolunay evresinde olacak: Ağustos’un ilk ve son günü… Bu nedenle bu ikinci dolunay, Mavi Ay olarak anılacak. Ama Ay’ın mavileşeceğini falan düşünmeyin. Aynı takvim ayında ikinci kez gözlenen dolunaya bu ad verilir, hepsi bu!

Uydumuz, Satürn’le de bu ay iki kez yakınlaşıyor: Ağustos ayının 3’ünde ve 30’unda. Üstelik Satürn, 27 Ağustos’ta karşı konuma da geliyor, yani bu tarihte ve hemen öncesiyle, sonrasında çok parlak (0,4 kadir) görünecek. Bir teleskopunuz varsa gezegenin halkalarını ve hatta uydusu Titan’ı gözlemek için en elverişli zaman…

Jüpiter de gözlem için uygun bir konumda ve parlak olacak. Ancak geceyarısına doğru doğacak. 8 Ağustos’ta -hatta bir sonraki gece de- Ay’la yakın konumda olacak Jüpiter’in çevresinde Ülker (Yedi Kız Kardeşler) açık yıldız kümesini de gözleyebilirsiniz.

Venüs’ü, ağustosun sonlarına doğru, gün doğumundan hemen önce görebileceğiz. Merkür de 9 Ağustos’ta en büyük doğu uzanımına ulaşsa bile, yine kayıplarda, yani Güneş’e çok yakın olduğu için görmek zor. Mars da öyle; ayın başlarında günbatımında zar zor gözlendikten sonra Güneş’in arkasından geçmek üzere bir süreliğine aramızdan ayrılacak. Onu yeniden doğru düzgün görebilmek için 2024’ü beklememiz gerekecek.

Ağustos ayı gökyüzü takvimi

Bakalım ağustos ayında gökyüzünde bizleri başka neler bekliyor? Merak ediyorsanız, aşağıdaki gökyüzü takviminin günlerine tıklamanız yeterli!

Muzaffer Özgüleş

Batı Cephesinde
Yine Bir Şeyler Var!

Muzaffer Özgüleş

Bu köşenin okuyucuları ile birlikte geçen ay ilginç bir yarışın son parkurunu hep birlikte izlemiştik. Gün batımından hemen sonra batıda Venüs’ün Mars’a doğru ilerleyişine tanık olmuştuk. Bu ay “batı cephesi” yine hareketli. Bu ikiliye eşlik eden yeni şeyler var… Peki, bizi gökyüzünde bu ay neler bekliyor?

Venüs-Mars-Merkür üçlüsü

Geçen ay düet yapan iki gezegen Venüs ile Mars, bu ayın ilk günlerinde de gün batımından yarım saat sonra batı yönünde yan yana dikkat çekecek. Üstelik hen yanlarında Aslan Takımyıldızı’nın en parlak yıldızı Regulüs de olacak. Mars’ın Venüs’le arası açıldıkça giderek Regulüs’e yaklaştığını, hatta ayın dokuzundan itibaren bu ikisinin dip dibe geldiğini göreceksiniz. Venüs de ayın yedisinde en parlak durumuna ulaşacak; bir dürbünle bile bu gezegenin hilâl evresini görebilirsiniz.

Sayfadaki yıldız haritalarını üzerlerine tıklayarak daha büyük görebilirsiniz.

Temmuz ayının ilk yarısında ikişer gün arayla gün batımının ardından batıya bakarken Venüs, Mars ve Regulüs.

Gelgelelim ayın ikinci yarısında bu ikili yanlarına bir gezegeni daha alacak: Merkür. Güneş’e (yani ufka) daha yakın konumdaki Merkür’ü görebilmek için havanın biraz daha kararmasını, gün batımının üzerinden 40 dakika kadar geçmesini beklemelisiniz. Ama beklediğinize değecek! Hele 19, 20 ve 21 Temmuz akşamlarında hilal evresindeki Ay bu üçlüyü adeta tek tek ziyaret edecek.

Ancak bizce asıl gösteri ayın sonunda olacak. Temmuz ayının son on akşamı günbatımının ardından hep aynı saatte batıya doğru bakarsanız, gezegenlere neden “gezegen” dendiğini görürsünüz! Peş peşe her akşam batıda Merkür’ün giderek yükselişine, Venüs ile Mars’ın da giderek alçalışına tanık olacaksınız. Üstelik ayın tam sonunda Venüs gösteriden usulca çekilecek. Bir süre sonra sabahları ışıldamaya başlamak üzere akşam gökyüzüne veda edecek.

Daha başka?

Temmuz akşamları yaşanan bu gösteriye doymayan ve geceleri gözlem yapmayı sürdürenler gözleme uygun konumdaki Samanyolu’nu, yaz takımyıldızlarını ve özellikle ayın ikinci yarısında etkin olacak Kova ve Oğlak göktaşı yağmurlarını izleyebilirler. Gözleminiz geceyarısından sonraya dek sürerse, doğuda önce Satürn’ün, ardından Jüpiter’in doğuşunu izleyebilirsiniz. Uydumuz Ay da ayın yedisinde ve on ikisinde bu ikilinin yanında yer alacak.

Temmuz ayı gökyüzü takvimi

Bakalım temmuz ayında gökyüzünde bizleri başka neler bekliyor? Merak ediyorsanız, aşağıdaki gökyüzü takviminin günlerine tıklamanız yeterli!

Gökyüzünde Bu Ay

Erkenciler Yaşadı!

Haziran ayında gezegenler

Haziran ayında göktaşı yağmurları

Haziran ayı gökyüzü takvimi

1

2

3

4

5

6

7

8

9

10

11

12

13

14

15

16

17

18

19

20

21

22

23

24

25

26

27

28

29

30

Merkür’ü Görmeyen Kalmasın!

Mayıs ayında gezegenler

Mayıs ayında göktaşı yağmurları

Mayıs ayı gökyüzü takvimi

1

2

3

4

5

6

7

8

9

10

11

12

13

14

15

16

17

18

19

20

21

22

23

24

25

26

27

28

29

30

31

Yine Bir Ziyaretçimiz Var!

Nisan gökyüzünün öne çıkanları

Nisan ayında gezegenler ve göktaşı yağmurları

Nisan ayı gökyüzü takvimi

1

2

3

4

5

6